***********************************

NIÊN BIỂU VĂN NGHỊ CÔNG
TRẦN-TIỄN THÀNH (1813-1883)
**************************************

NGUYÊN VĂN TIẾNG HÁN (1894) : MINH
XUYÊN TRẦN -TIỄN HỐI DỊCH VIỆT VÀ
CHÚ THÍCH (1994) : VŨ BẠCH NGÔ SỬA
BẢN VI TÍNH (8/2001) : TRẦN–TIỄN TIẾN
**************************************

QUYỂN II - PHẦN 1

Kỷ mùi năm Tự đức thứ 12 (1859) Ông 47 tuổi.

- Tháng giêng, lính Tây đánh chiếm thành tỉnh Gia định. Can việc viết phiến làm lộ lời Dụ về việc Nguyễn Viết Thành được dự thưởng, bị phạt bổng ba tháng ghi vào sách. Vâng chỉ cho dùng chức cũ sung Tham biện Cơ mật sư vụ.

- Bộ Binh tâu: Kính vâng châu phê: Từ Long Tường vào Nam đều chọn hạt phái lính hương dũng Đoàn kết ngăn chận nghiêm ngặt thêm, đóng kín đường sông không để xảy ra việc lấn qua được. Bọn thần trộm nghĩ : tỉnh An giang là thượng du mà Hà tiên ở bên trái An giang đều khá xa Gia định, lại chính là địa đầu tiếp giáp, về dân tình, việc biên giới đã vâng chịu trách nhiệm cao, có thêm sự phụ lực để gia tâm giải quyết thỏa đáng. Nay nếu phái binh ngừa chận khiến dũng khí của dân kết khoẻ lại, rất e dễ xảy ra bạo động, chuyển thành chưa tiện. Về hai tỉnh ấy, xin nên dừng việc phái binh.

- Bộ Binh tâu: Vâng theo châu phê, tỉnh Quảng ngãi đã tập hợp số tĩnh man ⁵⁹ nhiều đến 3-4 cơ mà ở tỉnh thóc gạo ít ỏi, Bình thuận, Bình định hiện trữ nhiều hơn, nên rút đưa bớt qua Bình định, Bình thuận mỗi nơi một cơ trú đóng, chọn Suất đội làm Quyền Hiệp quản vụ cho đủ mỗi cơ hai người, một là để lấy lương thực của tỉnh nuôi quân, hai là để tiện gần gũi, dễ trưng điều. Bọn thần tuân mệnh kính tra số tĩnh man của Quảng ngãi có 8 cơ biền binh, có hơn 3.400 tên, một ban lưu ngũ, hai ban nghĩ ngơi ở Quảng ngãi, biền binh tả vệ hơn 500, thủy vệ hơn 500 mà các cơ tĩnh man thì chiếu theo liên lạc dân cư mà bắt hết cha con anh em đều ở trong đó chứ không như tả vệ, thủy vệ, ba người trai chọn một.

Thần, Trần Tiễn ... trước đây sung vào việc bắt lính ở hai tỉnh ấy, từng thấy các cơ biền binh đókhông đắc lực bằng tả vệ, thủy vệ. Bọn thần trộm nghĩ, nếu lấy hai cơ tĩnh man phái đi trú phòng Bình định, Bình thuận, rất sợ các tỉnh ấy gánh không nổi, lại không đắc lực mà hai cơ phái đi thì một vài tổng hoặc 3-4 tổng hóa ra lẻ loi trống trải càng e có trở ngại. Vẫn kiểm tra thấy tỉnh Bình định vốn có số biền binh hơn 2440, giữ kho hơn 200. Đã phái bớt 2 cơ đi Gia định gồm 1000 người, còn lại hơn 1700, cùng với đạo Phú yên hơn 800. Tỉnh Bình thuận vốn có các sắc biền binh hơn 1800 người, đã phái bớt qua Biên hòa 300, Gia định 500, còn lại 1000 là số quá ít.

Nay nghĩ nên chọn rút hai viên Quản vệ đắc lực mang biền binh tả vệ của Quảng ngãi vào Bình thuận đồn trú, nếu quân thứ Gia định có trưng điều thì cũng gần đường hơn. Phái sang Biên hòa 300 người của Bình thuận, phái đi Gia định 500 người của hữu vệ Quảng ngãi, 2 cơ gồm 1000 người của Bình định, 500 người của Bình thuận, 500 người của Khánh hòa, 350 người của kinh thú ⁶⁰ một vệ 500 người của Trung bảo ⁶¹ cọng là 3650 người, còn lại số biền binh của Biên hòa và Gia định tưởng cũng đủ cung cấp cho việc đánh dẹp. Số 8 cơ tĩnh man xin chia làm hai ban tập trung mỗi ban một nữa số cơ, 4 cơ ấy được huấn luyện phòng giữ. Vẫn trích lấy một cơ 500 tên về tỉnh thay phiên cho Tả vệ đồn trú để chờ sai phái ổn tiện hơn. Còn như số lính ở Bình định còn lại nhiều, nghĩ nên để đấy sau này sử dụng tiếp. Bọn thần nghĩ cạn như thế, không dám ngậm thinh. Đúng hay không xin vâng chờ Dụ. Châu phê: Cũng hợp lý.

- Tháng 2, vâng chỉ chuẩn y cho cùng Thống chế Hữu dực doanh Vũ Lâm là Nguyễn Như Thăng xây dựng các thành lũy ở Thuận an. Tạm đình việc giảng bài ở Kinh diên (vì càng ngày việc quân ở hai thứ Quảng nam, Định biên càng căng thẳng) . Đắp ba lũy đất ở Hy du, Lộ châu, Hải trình tại cửa Thuận an. Vâng đem đại bác đặt trên bè nổi bắn thử ⁶². Vâng đặt súng đồng Chấn địa lôi ở các đồn Thuận an, thêm lính trấn giữ. Vâng chỉ cho Chưởng vệ Thủy sư Mai Viết đem 500 bảo binh đến trú đóng đồn Thanh Phước, luyện tập chiến trận thủy bộ, giao Nguyễn Như Thăng, Trần Tiễn ... lui tới chỉ bảo. Dâng phiến tâu: Số thuốc súng vốn để ở thành Trấn hải đã lâu năm nên đổi bằng thuốc mới, còn thuốc cũ có bao nhiêu xin giao cho số biền binh hiện vâng sai phái đem giã khô cho đúng phép và hợp thức đặng trữ.

- Dâng phiến tâu: Từ xã Hòa Duân ở cửa Thuận an chạy về Nam đến cửa Tư hiền gồm 17 xã, ấp, thôn. Từ Thai dương chạy ra Bắc đến cửa Việt an gồm 22 ấp, xã, giáp, thôn, phường đều có hải phận, thần đã khám qua, tùy đường xóm xa gần mà lượng đặt vọng lâu, giàn lửa, cốt khiến cho đây đó trông thấy nhau để báo động. Trừ ấp Lộc an ở ngoài cửa Tư hiền còn thì từ thôn Đông dương đến xã Hòa duân gồm có 16 xã, thôn, ấp, nghĩ nên đặt trên các cồn cát 15 điểm vọng lâu, từ xã Thai dương hạ đến xã Lãnh thủy gồm 7 xã ấp, nghĩ nên đặt 7 điểm vọng lâu, mỗi chỗ đều bày một giàn lửa, do các xã, ấp, thôn, giáp, phường cắt nhau canh giữ, như thấy tàu Tây đi qua hải phận, ban ngày thì lấy 1,5 thước vải đỏ làm cờ mà phất, đêm lấy đuốc lửa mà huơ, cái vọng lâu kế đó cũng huơ theo. Nếu quân rợ ấy dám dùng tam bản ghé vào bờ biển để đổ bộ, tức thì đốt ngay giàn lửa, các giàn kế đó cũng đốt lên theo nhằm khiến cho quan binh trấn đóng ở hai cửa Thuận an và Tư hiền sớm phòng bị trước.

Lại các lũy Qui lai, Thuận hòa trở xuống như đã trình bày ở trước, xin nên dựng lũy đất theo từng đoạn. Thần vâng khám hai xã Hải trình, Hy du, bờ sông cách với mặt sông 70 trượng, dọc hai bên bờ nên đắp lũy đất mỗi bên một sở, mỗi sở dài 8 trượng, nền lũy cao 2 thước, rộng 1 trượng 5 thước, thân lũy cao 6 thước, mở 5 cửa súng đều quay ra lòng sông. Từ bên trong lũy bên phải của Qui lai đến lũy Hải trình dài hơn hai trăm ba mươi trượng, từ bên trong lũy tả của Thuận hòa đến lũy Hy du dài hơn 210 trượng, gần đây hai bên bờ ấy hiện có lúa non, xin chờ lần hồi sẽ khởi công.

Còn xứ Cổ cò của xã Thuận hòa, xứ ấy tiếp liên với đường cái quan, chọn ra gò đất trong rộng 15 trượng, ngoài rộng 10 trượng ba mặt có sông bao bọc quanh, nghĩ nên dựng một lũy đất dài 10 trượng, nền lũy cao 2 thước, rộng 2 trượng, thân lũy cao 6 thước, mở 7 cửa súng, một phần hướng ra cửa nơi thuyền bè phải qua, một phần quay ra xứ Cửa lấp xã Thai dương thượng, cách mặt sông hơn 280 trượng, nếu đặt súng Thảo nghịch trung tướng quân , sức đạn có thể bắn tới. Lại phía mặt trời lặn của xã Hải trình thuận tiện cho việc phòng bị, chỉ nên thêm phần cẩn thận mà thôi. Hiện tại số biền binh ở Thuận an đủ để phòng giữ, nay nếu phái thêm làm cho quân số nhiều hơn thì việc cư trú, ăn dùng chưa được tiện lắm.

Tra thấy xã Thanh phước ở vào quảng giữa mà xã ấy nguyên đã có một dãy nhà dài cho biền binh cư trú, lại có đất trống để huấn luyện biền binh, xin nên phái ra một viên thống chưởng đem một vệ biền binh 500 tên, đầy đủ khí giới cùng 10 chiếc lê thuyền⁶³ đi biển, sang trú đóng ở xã ấy trước, vẫn do viên thống chưởng nọ huấn tập trận trên bờ, trên nước cho được tinh thục, nếu Thuận an có chuyện phòng bị thì viên thống chưởng nọ sang trước ứng phó cho được nhanh chóng. Còn 3 lũy ở Qui lai, Thuận hòa, nguyên đã đặt 23 đại bác các hạng, đã phái 50 biền binh, 1 suất đội, 10 thần cơ bác thủ, 1 đội trưởng, chia phái cho mỗi lũy chỉ 20 tên, nay xin phái thêm hai suất đội, 100 biền binh, gồm cùng số nguyên phái một suất đội, 50 biền binh thành ba suất đội, 150 biền binh, chia ra mỗi lũy 1 suất đội, 50 biền binh. Xin phái thêm một suất đội thần cơ, 2 bác thủ đô trưởng, 33 bác thủ, gồm với số nguyên phái cọng thành 1 suất đội, 3 đội trưởng, 43 bác thủ để sung mỗi cỗ hai tên theo đúng lệ, cùng xin phái ra một viên quản vệ để kiêm quản biền binh 3 lũy ấy huấn luyện đúng kỳ cho được am hiểu thông thạo.

Lại vâng khám đường sông từ Qui lai, Thuận hòa cho đến Cổ cò và mặt trước hai lũy Qui lai, Thuận hòa cách nhau 50 trượng, mặt sông rộng 61 trượng, đường cửa sông sâu hơn 10 thước, bên trong bờ từ xã Hy du đến xã Hải trình rộng 70 trượng, cửa sông sâu hơn 8 thước, không sâu cho lắm mà 2 lũy từ Thuận an đến Qui thuận đường sông khá xa đến khi phòng bị nghĩ cũng kịp việc. Xét nên chiếu lãnh về cho các vệ vâng giữ 50 thớt ngựa gỗ, chế thêm 20 thớt ngựa gỗ cao và dài, hai đầu đều có móc sắt, chia đặt ở bờ sông hai xã Hy du, Hải trình gặp lúc thì có sẵnHải trinh mà phòng bị bằng cách từ các lũy đó, biền binh đem mấy thớt ngựa gỗ ấy ra, thứ nhỏ thì ném xuống chỗ cạn, thứ lớn thì ném xuống chỗ sâu cho được hai, ba lớp, lấy móc sắt móc chặt nhau cho các ngựa gỗ ấy cách mặt nước 1 thước hay 5 tấc cho mũi nhọn của gỗ so le răng chó, chế ngự được vững chắc cùng với 2 lũy Qui thuận đã nói trên thì mua sẵn tre tươi, tranh tươi 1.500 gốc dự trữ, kết mỗi bè trên dưới 100 cây chia đặt dọc hai bờ sông mỗi bên 5 bè, cái nọ dắt cái kia, gặp lúc thì đẩy ra, tưởng cũng chắn tạm được.

Lại xin lãnh đá núi ở các đồi chuyển đến chia đặt ở bờ sông hai xã ấy, gặp lúc thì tùy tình thế mà ngăn chận cho được tiện tay, đầy đủ như đã nói ở trên. Các việc đắp lũy, đặt súng đại bác, sắm chế ngựa gỗ được chấp thuận thì xin phái đến một quản vệ, hai suất đội, 100 biền binh lo liệu. Đó là ý kiến ngu dốt nông cạn của thần, cúi chờ huấn thị để vâng đấy mà lo liệu. Châu phê: Trong phiến nên phái binh nào thì bộ Binh bàn định mà phúc đáp.

- Dâng phiến tâu: Nay thần vâng khám các xã, thôn, ấp, phường, giáp ven biển, từ thôn Đông dương ở cửa Tư hiền cho đến xã kế sung, từ bờ biển vào trong sông đều xa xôi, từ xã Cử lại đến xã Hòa duân so với Đông dương đến kế sung khá thua kém nhưng đụn cát cao hơn, phía trong từ xã Thai dương hạ đến xã Lãnh thủy, từ bờ biển vào trong sông khá gần mà đụn cát cũng cao thấp không đều, dùng tam bản có thể vào được . Thần thiển nghĩ rằng giặc Tây rất hung hăng ranh mãnh, chỉ lấy thuyền bền súng tốt làm hơn thì khống ngự chúng, thế tất phải có sức súng bắn cho tới tàu chúng mà đồn bót lại ỷ dốc ⁶⁴ nhau mới là đắc lực. Xem ở sách Hải quốc đồ chí đã chép thì những đài đặt súng ở ven biển chỉ đủ để làm cái cây làm đích vẩy gọi người ta đến đánh chứ không có tí ích lợi nào cho việc chống giữ. Lại nói: có cả núi ghe, có thành ngăn cách bờ biển, khi đại bác đến được thì thành cũng vứt đi. Lại cũng vì đại bác của chúng mãnh liệt, chúng bắn đến ta, ta bắn không đến chúng mà đạn nổ rất là lợi hại như vậy. Nhưng theo kinh nghiệm những lần tàu chúng đi qua hai cửa Thuận an và Tư hiền làm càn, bắn vào trong sông, viên đạn có đường kính 4-5 tấc, sức súng đã xa, viên đạn lại lớn thì cuốn đồ chí ấy không muốn đặt đại bác dọc biển thực đã am tường kỹ lưỡng bọn mọi ấy vậy. Thế cho nên bàn cách chống giữ chỉ qui vào một lời là không chi bằng giữ trong sông mà thôi.

Vả lại, đất nước ta đều là bờ biển, các cửa biển sâu rộng nên không thể không giữ. Nếu một dải cát trắng ngăn mặt biển, đắp lũy đặt súng, e có kém tiện lợi mà chỉ đắp 1-2 lũy, đặt súng 5-6 cỗ thì thế hơi cô đơn lại có mối lo chia nhỏ lực lượng. Đến như lũy cát xứ Cửa lấp của Thai dương, đo từ chân cát ngoài biển rộng vào đến mé nước trong sông dài 78 trượng, lũy cát ấy, hai bên tả hữu khá cao, ở giữa khá trũng, đồi cát nhô lên rạp xuống so với đụn cát hai bên thua kém trên dưới 5 thước. Đo từ đụn cát phía tả tới đụn cát phía hữu dài 205 trượng, lại đo từ đụn cát phía hữu đến thành Trấn hải dài 615 trượng, trước đây thần đã khám đi khám lại, suy đi tính lại, nếu bọn rợ kia vào bằng tam bản, lên bờ chỗ ấy thì từ đó chạy đến thành Trấn hải hơn 600 trượng, sức chân đã đuối, huống chi khoảng giữa cách dân cư xã Thai dương hạ đến hơn 120 trượng, giữa các vườn nhà còn có xen thêm nhiều đụn cát mấp mô khó đi cho nhanh, chỉ có hai đường là ngoài biển với dọc theo bờ trong sông, bọn rợ ấy có tinh ranh đến đâu há không sợ quân ta mai phục chận lối hay sao ?

Nếu như bọn rợ ấy khiêng tam bản vào trong sông để quấy rối mặt sau thành Trấn hải thì trong sông đã có binh thuyền chực sẵn mà bốn mặt hải thành đều có đại bác, Cáp châu ở bên trái cũng có thể bắn lên lòng sông, huống chi quân rợ ấy vốn lấy thuyền lớn làm tính mệnh mình, tam bản hạng nhỏ há dám rời xa, mà tam bản cần phải có đại bác thì mấy người khiêng mà đi nổi qua đoạn cát rộng hơn 70 trượng, không sợ ta bắn chận hay sao ? Nếu như vâng lệnh đắp lũy đặt súng rất e phí tổn nhọc người, lại vẫy cho chúng bắn đến. Trước đây đã kính xin khơi ngòi cát, đắp lũy cát để tiện nấp bắn khi xảy chuyện, việc ấy thần đã châm chước tùy theo địa thế mà tính đường phòng bị, thực không dám khinh suất chút nào vậy. Thần có chút ý kiến ngu dốt như thế, dám mạo muội trình bày ngay, cúi mong rõ thấu cho. Châu phê: Chuẩn y cho lời xin liệu ấy.

- Dâng phiến tâu: Vừa rồi kính xin chế sắm ngựa gỗ để ngăn chận lòng sông hai xã Hải trình và Hy du, nay trộm thấy các lũy từ Qui lai, Thuận hòa đến xứ Cổ cò, đường sông hai bên khá cạn, nghĩ cũng nên tùy tình thế mà bó hẹp lại cho dễ ngăn chận, xin để các quân liệu phái biền binh lên núi đốn lấy các loại tre nứa cây lá gai góc rậm rạp dài từ 3-4 thước đến 7-8 thước cho thật nhiều, tải đến sông ấy trồng xuống từng quãng hai bên sông làm chuôm. Cần làm cho được 3-4 quãng quanh co theo đường cảng khiến cho không thể đi nhanh, mỗi quãng dài một trượng, chừa cửa trống giữa lòng cảng chừng năm ba trượng cho tiện thuyền quan quân qua lại. Loại chuôm như thế rất dễ làm, trong mươi ngày có thể xong mà lòng cảng lại được quanh co thắt hẹp, lúc cần có thể ném ngựa gỗ xuống ngăn chận càng chắc,

- Dâng phiến tâu: Đại bác là thứ rất quan trọng trong việc dùng binh, nhưng họng súng cao hay thấp, xê sang trái sang phải không thể qua loa có lệ mà cần có tài bắn. Muốn bắn trúng, thiết tưởng không phải rành thuộc thì không làm được, mà muốn rành thuộc tất phải thường luyện tập: luyện tập tất phải bắn nhiều thì mới biết tài khéo được. Đó chính là cái nghề sinh trưởng của giặc Tây. Chúng cứ lần lượt bắn bừa đã nhiều lại nhanh đến nỗi không trúng đó cũng trúng đây chứ còn chẳng thể mỗi bắn mỗi trúng được. Huống chi ngày thường luyện tập chỉ có bắn bông ⁶⁵ rất đỗi có khi mắt không thấy sức súng, tai không rành tiếng súng, há có thể nói là rành thuộc được sao? Nhìn kỹ ra, trong các loại súng, loại Chấn địa lôi rất là lợi hại mà việc chế liệu ⁶⁶ đạn so ra khó hơn các loại súng khác, ít có người được luyện cho rành. Nay giặc Tây nuôi lòng ác bạo, mà nghe nói tàu của chúng lại bền chắc, trong tàu lại có ngăn, nếu đại bác bắn vào ngăn này thì ngăn kia vô can, có bắn trúng được kho thuốc thì mới cháy tan, bắn trúng buồng máy mới khó cho chạy. Cầu mong trúng như thế rất e quá khó, huống chi cỗ súng dài, lớn mới bắn được xa chỉ có đế súng nặng hơn, sau một phát lại phải đẩy tới mới bắn nữa được, mà một lần đẩy lôi quay trái quay phải cần đến nhiều sức người thật là chậm chạp.

Thần hay tính mãi, thấy muốn phá tàu chúng thì chỉ có Chấn địa lôi mới đắc lực, bởi vì Xung tiêu bác có đế nặng hơn, bắn xa cũng chỉ đến bốn năm trăm trượng, nếu bắn nhiều đạn ấy, may được một quả rơi vào tàu chúng, nổ tung toé ra bốn phía cũng đủ gây hại hơn đạn chiến rất xa. Chỉ có việc thao tác chế biện đạn Chấn địa lôi đã khó mà tống đạn vào súng cũng chẳng hề dễ. Nếu quá cứng thì đứt đường thuốc, nếu quá mềm thì xốp đạn, huống chi, lúc phóng ra phải có chuẩn mực xa gần khó mà nhắm đúng, nếu không phải là thường ngày quen bắn cho mắt tinh tay lẹ thì thật khó mong cho khỏi bắn suông. Trước đây đã vâng chuẩn cho quản cơ Lê Hòa chế tạo 100 viên đạn Chấn địa thật đã tuyệt vời! ⁶⁷

Nay nghĩ nên để cho kẻ am tường Chấn địa lôi là Lê Hòa cùng với các viên Cai đội, Suất đội lãnh vỏ đạn ấy, nhét cát vào , miệng đạn thì chế bằng giấy pháo hoặc cách nào đó khiến cho bắn được đến độ thử nghiệm xem có khai phá không, rồi tra thuốc y như đạn thật, vẫn chọn những lính hộ vệ cảnh tất cùng những người sung vào lính thần cơ đại bác chừng 4-5 mươi người mắt còn khỏe mạnh dạy cho biết chuẩn độ phóng xa,ãnh thuốc đạn cùng đem đạn giả ấy và các loại súng Xung tiêu, Phá địch ra bờ cát nhắm chừng mà bắn mỗi người ba phát, rồi thu đạn đã bắn đem riêng về chế lại. Mỗi người cần bắn 5 lần, gồm 15 phát, cho được sành sõi. Hạn trong một tháng thì xin quan khảo hạch riêng mỗi người 3 phát. Người nào ba phát đúng y độ là ưu, 2 phát là bình, 1 phát là thứ. Các viên huấn luyện chiếu theo số học tập chia làm ba thành, như được dự vào 1 thành đều dâng phiến phúc trình, riêng vâng hậu thưởng để tỏ khuyến khích. Người nào chưa rành cùng huấn luyện chưa đạt một thành, xin hãy ghi lỗi 1 lần, tháng sau đó khảo hạch lại. Nếu người nào hai lần đều chưa rành thuộc xin nên phạt roi 50 khiến về đội cũ chọn lại người khác học tập. Các người huấn luyện hai lần đều kém thua một thành, xin phạt lương ba tháng. Như vậy thì người ngoài đều biết sự khuyến khích và trừng phạt mà ganh đua phấn đấu để am tường nghề ấy. Có được thật nhiều người thì lúc dùng mới mong có người đắc lực vậy.

Lại vâng xét sự nhanh, chậm, gần, xa của sức súng cũng quan hệ với sự tinh thô của thuốc súng nữa. Xét ra hằng năm giã luyện thuốc súng hạng nhỏ 5 độ, hạng nhỏ 4 độ, hạng lớn 3 độ, lưu trữ một vài năm sức thuốc giảm bớt, không còn đạt nguyên độ đến nỗi mỗi lần bắn thử đều phần nhiều phải nhồi thêm rất hao phí, chỉ có giã luyện được tinh thì các thứ diêm tiêu lưu huỳnh tất phải sàng bỏ các thứ lẫn lộn, đãi bã đi, sau đó mới đạt tốc độ tinh, tuy một lần sàng đãi không phải là không bay hao quá lệ nhưng thuốc súng đã tinh thì lúc bắn ít phí mà sức bắn mạnh mẽ, lòng súng không mất công lau chùi, sức súng có thể mãnh liệt. Lấy cái nọ bù cái kia, tưởng không hao phí cho lắm. Các dược trường của thủy lục quân ở Kinh đô gần đây đã bắt đầu giả thuốc, nghĩ nên giao quan Đốc biện là Tôn thất Cúc quyền chưởng ấn triện dinh thần cơ, chuyển sức chỉ thị phương pháp giã luyện cho Cai đội Nguyễn Sung gia tâm chế biến giã luyện thật lực. Về thuốc súng, lệ cũ 5 độ thì giã cho được 7 độ, 4 độ thì phải cho được 6 độ, 3 độ thì phải cho được 5 độ, vẫn phải hội đồng các Khoa, Đạo, Bộ, Ty cùng chung mắt kiểm xem phải làm như thế nào để có được thuốc thật tinh, cứ theo thực tế mà thu nhận, nếu có sự phao phí hay xâm phạm hao hớt bị phát hiện, xin nên tăng mức trừng phạt để cho thuốc súng được tinh, bắn nhanh và lợi. Thần ngu dốt nông cạn, có ý kiến trên chưa biết đúng sai, cúi chờ xét định để Bộ của thần trích ra lo liệu. Châu phê: Nói khá hết lòng. Y theo lời xin, giao bộ Binh cân nhắc nghĩ lại cho minh bạch rồi bẩm lại để tiện ghi nhớ liệu biện.

- Tháng 3, kính vâng Dụ chuẩn y cho rời việc Cơ mật Binh bộ, chuyên trú tại cửa Thuận an để đối suất việc phòng bị. Can việc suất đội Võ Văn Thơ kết đạn lẩn châu, thuốc không tinh, hạch không chu đáo, bị phạt bổng ba tháng ghi vào sách. Dâng phiến trình: Tra số bộ binh, thủy binh sung đến đàn áp ở cửa biển này có mang theo 58 cỗ Quá sơn bác, trừ số chưa đặt ở các thuyền là 46 cỗ, hiện còn 12 cỗ và 5 khẩu Thần công. Nay xin thêm 3 cỗ Quá sơn bác, 10 khẩu Thần công để đủ số mỗi hạng 15 cỗ, khẩu. Châu phê: Từ nay cứ tính thêm như vậy cũng được .

- Dâng phiến tâu: Kính xét cửa Thuận an là biên cương quan yếu của mặt biển mà đạn Chấn địa lôi là lợi khí rất cần thiết, xin lãnh 3 khẩu súng đồng Phá địch trung tướng quân trong đó một khẩu tâm kính 4 tấc 4 phân, nòng dài 1 thước 5 tấc 9 phân , hai khẩu tâm kính 4 tấc 4 phân, nòng dài 1 thước 4 tấc 8 phân; hai khẩu Xung tiêu đồng bác, đạn tâm kính 3 tấc 5 phân, nòng dài 1 thước 4 tấc 3 phân gồm thành 5 khẩu cùng lãnh đạn Chấn địa lôi do Quản cơ Lê Hòa chế mỗi khẩu 5 viên gồm thành 25 viên, nếu thiếu thì chế thêm gấp, gửi về Cửa đặt, cùng xin phái cho 7 đội thần cơ tiền vệ, Thự cai đội Nguyễn Chơn cùng 4 người rành bắn Chấn địa lôi đến cửa ấy để nghiêm túc việc phòng giữ. Lại lũy Cáp châu vốn đã đặt 6 cỗ đại bác, nay hai bên tả hữu đắp nối thêm lũy cánh để phòng giữ đường sông cùng đắp thêm lũy mới ở Cổ cò, mở 7 cửa súng, hiện đã làm xong. Bờ sông hai xã Hy du và Hải trình đều mở mỗi nơi 5 cửa súng, hiện đang tiếp tục công việc.

Nghĩ nên lãnh thêm số súng hiện đặt ở hai bên Tả hữu xưởng Tướng quân là 15 khẩu súng đồng Vũ uy, Thắng uy, nòng đều dài ba thước, tâm kính đều hai tấc hai phân, 7 khẩu súng đồng Oanh sơn, trong đó 4 khẩu tâm kính 2 tấc 6 phân, nòng dài 4 thước 7 tấc 5 phân, 2 khẩu nòng dài 3 thước 8 tấc 8 phân, trong đó 1 khẩu tâm kính 2 tấc 5 phân, nòng dài 3 thước 9 tấc 7 phân, 2 khẩu tâm kính 2 tấc 4 phân, nòng dài 3 thước 8 tấc 8 phân, năm khẩu súng đồng Bình ngụy đại tướng quân, tâm kính đều 2 tấc 6 phân, nòng đều dài 3 thước 8 tấc 4 phân, cọng gồm 27 khẩu, xin phái biền binh, thần cơ với biền binh thủy sư do Đề đốc Võ Phẩm liệu đưa ghe thuyền lấy đem về đặt các lũy. Còn lũy Cổ cò, xin phái một suất đội, 50 biền binh, hai lũy Hy du, Hải trình xin phái cho mỗi nơi một suất đội, 25 biền binh, khí giới đầy đủ, đều do Thống chưởng thần cơ Tôn thất Cúc lựa phái 2 tên cho mỗi khẩu đại bác lần lượt đến trước để chọn chia trấn đóng. Còn 4 luỹ ở Qui thuận, Cổ cò vốn đã phái mỗi nơi 50 biền binh, xin cho số biền binh ấy ở mỗi luỹ lãnh 2 cỗ Quá sơn bác, 2 khẩu Thần công. Hai luỹ Hy du, Hải trình xin phái mỗi nơi 25 biền binh, mỗi luỹ xin lãnh Quá sơn, Thần công mỗi thứ 1 cỗ, thuốc đạn đầy đủ để diễn tập phỏng bị. Trước đây đã xin 2 vệ 4 đội Tả bảo, và Cai đội Tôn thất Thọ đến trước các luỹ Qui thuận quản đốc các bác thủ. Nay viên ấy đã bị đau chân không đi được, xét có Chánh đội trưởng Đội 3 của Trung vệ Tiền phong là suất đội Tôn Thất Tình cũng am tường nghề đại bác, trước vâng phê chuẩn ghi danh sai phái, xin phái viên ấy đi trước sang các lũy trên, quản đốc các bác thủ diễn tập cho người xướng xuất.

- Tháng 4 vâng Dụ rằng: Quân thứ Quảng nam có đồn lũy, hào, khanh kiên cố 10 phần, người Tây còn dám đánh chiếm, Thuận an thế hiểm không bằng Quảng nam, chỗ nương cậy chỉ nhờ đại bác. Tôn Thất Thường từng qua quân thứ, Thị vệ Nguyễn Quyên sai phái đã lâu, phương pháp lo liệu đã rành, nay sai phái bọn ấy đến cửa họp bàn lo liệu. Vả người Tây đổ bộ tất dùng thuyền tam bản chạy dọc theo bến cát ⁶⁸ cửa khẩu, lũy Hòa xuân bên phải nên tăng sửa cho chắc, đặt súng hạng trung cho tiếp với vòng ngoài thiết long ⁶⁹ bến cát cửa khẩu. Hai bên chận chỗ trọng yếu bắn chéo nhau chúng làm sao bay qua ? Bên ngoài các lũy nên đào hố cắm chông 3-4 lớp, trên lũy cũng vậy, mở nhiều cửa súng hoặc đắp bậc để dễ nấp bắn, lượng chừng mà xếp đặt, tuy binh Tây ngàn vạn người mà đến cũng không thể tới gần mới là ổn thỏa. Bọn ngươi Nguyễn Như Thăng, Trần Tiễn ... do Trẫm phái đi nên gia tâm trù liệu, mở lòng thành mà nhận việc để giúp nước mà thôi ...

- Vâng mệnh sai thị vệ mang thuốc viên Tử kim đính ⁵³, Chính khí đạt nguyên ⁷⁰ chia cấp cho chức viên và biền binh các đồn ở Thuận an. Tết Đoan dương, ban cho chức viên và biền binh trú phòng Thuận an quạt tre, bao gấm Cẩm hà có mức khác nhau. Gặp Ngũ tuần đại khánh của Hoàng thái hậu được thưởng thêm một cấp. Can việc để thuộc ty cấp trùng sắc văn cho suất đội Nguyễn Viết Đàm, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách. Dâng phiến tâu xin chế tạo bè tre có giăng Thiết long ⁶⁹ , xin lãnh 200 cây sắt tây ⁷¹ sức riêng thợ rèn uốn thành vòng sắt bó bè tre cho nhanh mà khỏi tốn tiền đúc. Châu phê: Vũ khố xem còn trữ bao nhiêu phúc đáp để chi phát.

- Tháng 5 dâng phiến tâu: Lần này xin đưa một vệ biền binh 500 tên ra trú đóng các bảo của xã Thanh phước, kiểm tra số biền binh ấy đều không có các súng Thần công, Quá sơn, nghĩ nên chiếu lãnh mỗi loại 15 khẩu, có đủ đạn theo súng đem về diễn tập để phòng ngự. Tuân sắc miêu tả và vẽ bản đồ các đồn lũy Thuận an, Tư hiền, Hòa duân, Cồn sơn, Cáp châu, Qui lại, Thuận hòa, Hy du, Hải trình, Lộ châu cùng nói rõ các vị trí mới dựng, dựng đã cũ, các hạng súng bao nhiêu, đặt ở đâu, hạng súng gỗ, mỗi khẩu bao nhiêu thước tấc, dâng lên. Vâng tuân ân chiếu tha miễn các khoản phạt bổng. Vâng được ân thưởng gia một cấp.

- Tháng sáu, vâng mệnh bộ Hộ đi Thuận an khao quân cùng thưởng tiền gạo cho chức viên và biền binh có sai biệt. Cùng thống chế Nguyễn Như Thăng dâng phiến tâu: Nay vâng đắp thêm đồn vuông ở Thuận an đường, đặt 30 súng các loại, đồn vuông Hòa duân đặt 7 khẩu, Cáp châu nguyên mở 19 cửa súng còn 7 cửa chưa có súng đặt cùng Thuận an Hòa duân đều có đắp lũy cát bao quanh dài rộng, nghĩ nên lãnh thêm ở xưởng, ở kho 10 khẩu súng gang Oanh sơn, các loại súng đồng Đằng uy, Thắng uy, Phấn uy mỗi thứ 10 khẩu gồm thành 30 khẩu, 10 khẩu súng đồng loại Võ công, 20 khẩu súng đồng loại thành công để chia đặt. Lại kiểm tra các hạng binh thuyền cùng bộ binh đàn áp ⁵⁸ tại Cửa đã lãnh 109 súng đồng Quá sơn, 10 súng đồng Phi sơn, 20 súng sắt thần công, trong đó Quá sơn Phi sơn chia đặt trên 3 chiếc tàu đồng 21 khẩu, chia đặt ở Cự hải 4 chiếc hải đạo, 7 chiếc châu ô, 2 chiếc dẫn đỉnh, 2 chiếc lê thuyền gồm 80 khẩu, chỉ còn 18 khẩu Quá sơn, 20 khẩu thần công như thế khá ít, xin nên tăng thêm 32 khẩu Quá sơn, 30 khẩu thần công để đủ mỗi thứ 50 khẩu hầu sung việc diễn tập phòng ngự.

Lại vâng cứu xét: hiện tại các sắc bộ binh đàn áp cùng đóng giữ có 775 người cùng số am tường đại bác và bác thủ, hộ vệ cảnh tất thần cơ 237 người, thủy sư 569 người, gồm 1581 người đã vâng chia phái đóng giữ các đồn lũy cùng chia giữ trên các hạng thuyền, chỉ còn 233 bộ binh đóng giữ ở nhà dài để sai phái khi đến lúc. Nay có đắp thêm đồn lũy phải có biền binh trú đóng ngăn giữ, nghĩ nên phái 300 bộ binh, 80 thần cơ bác thủ để đủ chia phái cho các chổ đồn lũy. Châu phê: Bọn ngươi nên thường đốc sức thêm biền binh phòng giữ, không được nghe ngóng tin đồn vu vơ mà lơi lỏng, cho xứng sự ủy thác.

- Cùng Thống chế Nguyễn Như Thăng dâng phiến tâu: Các chỗ Cáp châu, Cồn sơn, Hòa duân cách bức đường sông, như có đóng nhiều biền binh, thì ngày thường qua lại mua thức ăn kém thuận tiện, mà Cáp châu ⁷² , Cồn sơn tất phải vận tải nước ngọt để ăn nên bọn thần phải châm chước phân phối bớt lính ở các đồn lũy, ở các nơi đặt pháo, nếu có trông thấy tàu Tây thì phái các viên chức cai quản mang 2-3 đội sang gấp để ứng phó. Gần đây việc phòng giữ đều thu xếp như thế cả.

- Cùng Thống chế Nguyễn Như Thăng dâng phiến tâu: Lần này thành Trấn hải đặt 3 khẩu súng đồng Bảo đại đinh công an dân hòa chúng thượng tướng quân ⁷³ , xin bắn thử mỗi khẩu 3 phát. Trong tháng này, bọn thần sẽ ra lệnh cho vệ phòng hải cắm cọc tiêu ngoài biển, cọc thứ nhất xa 700 trượng ⁷⁴ , cọc hai xa 600 trượng. Xong, sức cho những người am tường súng lớn ở Cửa như Hiệp quản Tôn Thất Tụy, Tôn Thất Duyệt, Cai đội Thần cơ Thái Văn Thao, Nguyễn Chơn, Chánh đội trưởng Tôn Thất Quyền cùng bọn hộ vệ cảnh tất hội đồng vâng thi hành bắn thử, cỗ nào, mấy phát, sức súng đạt được xa gần chừng nào, kính xin ghi phiến dâng lên. Lại một cổ súng đồng thứ ba loại Bảo đại định công an dâng hòa chúng thượng tướng quân đặt bên tả trụ cờ thành Trấn hải, lần này bắn thử phát đầu, kiểm thấy phía ngoài miệng súng dẫn về phía thân khoảng 9 tấc, có một vết rạn rộng 7 tấc 6 phân dài 5 tấc, phía dưới bên phải miệng súng chất đồng hoen ra ngoài miệng súng 4 phân nên không dám bắn thử tiếp. Khẩu ấy xin nên chở về đặt lại ở xưởng Tướng quân xin đổi lãnh một cỗ súng đồng Thần oai vô địch đại tướng quân đem đến đặt ở thành ấy để phòng bị.

- Tháng 8, ngài Thượng thư quá cố được tặng: Trung nghị đại phu Thái bộc tự khanh, thụy Ôn Tĩnh. Đoan nhân Thái từ quá cố được phong Tòng tam phẩm Thục nhân. Sau đó Ông dâng biểu tạ ơn.

- Tháng 9, được thưởng bạc 10 lượng ⁷⁵ .

- Tháng 11, ban rượu thuốc, sâm, quế cho quan quân đóng giữ các đồn ở Thuận an và Tư hiền.

- Tháng 12, ban rượu thịt cho tướng sĩ các đồn Thuận an và Tư hiền. Ban áo quần ngự hàn có sai biệt cho tướng sĩ các đồn Thuận an và Tư hiền.

Canh thân năm thứ 13 (1860) Ông 48 tuổi.

- Tết Đoan dương, được ban các thứ: quạt ban trúc, tứ gấm Cẩm hà.

- Tháng 10, can việc tháng 2 năm 12, thuộc ty chép sắc văn sót lọt, sai lầm, bị phạt bổng 6 tháng ghi sách.

- Tháng 12, được ban sâm, quế, rượu thuốc cùng quần áo rét.

Tân dậu năm thứ 14 (1861) Ông 49 tuổi.

- Tháng 2, vâng Sắc nói: Cửa Thuận an đồn lũy kiên cố, súng ống đầy đủ, chỉ có thiết long ⁶⁹ chưa được kiên cố. Cửa biển ấy, một nơi ghe thuyền dự trữ đất đá, bến đậu gặp lúc cần thì như thế là chưa ổn. Đốc phòng Trần Tiễn ... trù nghĩ như thế nào, hãy tâu lên . Tiếp đó tâu lên: Cửa biển là cửa ngõ của Kinh sư mà bọn Tây thuyền bền súng tốt, há dám coi là chuyện dễ dàng, kế sách hiện nay chỉ có việc xin điều động thuyền binh thuyền dân lấy đá núi trăm đồi ⁷⁶ chở đến trước để ở Cửa. Lúc cần sẽ điều các thuyền đến phía sau đồn lũy, chất đầy cát, đá, thừa lúc đêm tối, chạy qua Cửa ấy, phá thuyền chìm xuống, nghĩ cũng được việc.

- Tháng 3, sách Lịch đại vịnh sử phú làm xong, được thưởng bạc và tiền. Trước đó, năm Tự đức thứ 8 lúc ở Các có chuẩn bị soạn, đến lúc này sách xong nên được thưởng. Theo vua đi thăm cửa Thuận an, xét thấy cửa biển được bồi cạn quanh co khuất khúc, ngày càng thêm hiểm yếu. Vâng chuẩn cho sung làm Khâm mạng đến tế ở miếu Long vương. Trước đó vâng sắc bảo trai giới kiệt lòng thành đến miếu ấy cầu đảo. Bấy giờ mới tiến hành cho nên có lệnh ấy.

- Tháng 7, vâng Chỉ chuẩn cho các doanh, vệ ở cửa Thuận an, nơi nào binh số nhiều thì đặt thêm mỗi vệ 2 quản viên để đủ sai phái, vẫn giao Đốc phòng Nguyễn Như Thăng, Trần Tiễn ... chọn cử .

- Tháng 8, can việc lúc còn ở Các, thuộc ty vâng giữ văn thư để sâu nhậy cắn rách, thiếu, mất, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách. Huấn luyện pháo thủ học tập phép bắn diễn tập khá tốt, được thưởng kỷ lục 1 lần.

- Tháng 9, vâng dụ chuẩn cho thăng thụ Thượng thư bộ Công, vẫn chuyên sung Đốc phòng.

- Con là Hoài Tĩnh ra đời.

Nhâm tuất năm thứ 15 (1862) Ông 50 tuổi.

- Tháng 2, dâng phiến tâu: Nay tiếp bản cung lục của bộ Công, quan Thủy sư là bọn Võ Phẩm xin đổi Chưởng vệ Nguyễn Chí sang đồn Thuận hòa vâng sung việc đàn áp ⁵⁸ , đem Thống che᠍ai Viết sung thống quản ghe thuyền, chờ chở vật hạng xong sẽ về đợi chỉ như cũ. Châu phê: Nên hay không, Trần Tiễn ... phúc đáp. O⮧ tâu: Vâng tuân, thần vâng xét việc phòng ngự 6 lũy Qui thuận không như cửa Thuận an mà sự quan yếu ở đấy chỉ Kinh sư mới đọ nổi. Hải trình là nơi thuận tiện cho việc phòng giữ nghiêm ngặt, Thống chế Mai Viết từ khi vâng phái đến quản đốc từ Thanh phước đến Lộ Châu, súng, lũy, binh thuyền và biền binh đàn áp đã 3 năm, địa thế, binh tình đã am thuộc mà cũng từng sửa sang xây đắp đồn lũy, huấn luyện biền binh, xét thấy viên ấy là người dũng cảm năng nổ, nay nếu phái đổi sang nơi khác, tưởng cũng không có ai am thuộc hơn chỉ có ông ấy mới gánh vác được công việc quan hệ đến vợ con cả nước, từng trải về thủy sư, thần từng vì thế mà xin phái, thần cũng không yên tâm được là Mai Viết nên đổi hay nên giữ lại, xin chờ vâng xét định . Châu phê: Đừng đổi.

- Tháng 4, được ban bạc nén. Bấy giờ Khâm mạng đại thần Trương Đăng Quế, Đoàn Thọ đến tuyên ủy ⁷⁷ quan binh hai cửa Thuận an, Tư hiền, ban thưởng có sai biệt. Vâng đem tình hình Phú soái là Bô-Na điều khiển tàu Xuy mông đưa thư nghị hòa tâu lên, kính xin ra lệnh cho đình thần bàn định các điều ước. Từ Thuận an về triều, kính vâng diện sắc ⁷⁸ hỏi về đồn lũy, tâu là đã đôn đốc binh lính làm được sáu phần mười. Vua sắc dụ: Nay vừa gặp nắng gắt, sớm chiều chỉ nên làm 6 khắc để đỡ nhọc lính. Bọn chúng kỹ nghệ ⁷⁹ tinh xảo, qua lại bất thường, bọn ngươi ngăn ngừa chớ nên sơ hở chút nào cả

- Tháng 5, vâng Sắc ban có khoản: Bảo cho đốc phòng Trần Tiễn ...tùy nghi xếp đặt phòng bị cửa Thuận an có việc rất quan trọng hãy tâu, chớ vì nghị hòa mà thiếu sót.

- Tháng 6 vâng Dụ có khoản: Thượng thư bộ Công Trần Tiễn ... trước đã phái sang Qui lai, Thuận hòa cho đến cửa Thuận an, hiệp đồng đốc sức phòng bị. Nay việc ngăn giữ mặt biển giản tiện dần rồi, cho cải thụ Thượng thư bộ Hộ kiêm quản Khâm thiên giám sự, vẫn luân phiên đến sở Đốc phòng kiểm tra đốc sức thêm, nếu có tin báo quan trọng thì phải đến đấy ngay để hội đồng bàn bạc cho chu đáo thỏa đáng. Vâng Dụ chuẩn cho dùng chức đang giữ sung Cơ mật viện đại thần, sung Nhật giảng quan của Kinh diên.

- Tháng 7, cùng Đại học sĩ Trương Đăng Quế tâu xin nhân trước lúc sứ Phú lãng sa đến (trong ước thư có nói các điều: hạn trong 1 năm Phú sứ phái sứ đến Kinh hỗ giao ⁸⁰ lại có sai sứ thăm hỏi) hãy phát sứ đi thăm vua Pháp, đệ thư biện minh việc Phan Thanh Giản, Lâm Duy Tiếp đã hứa vội ⁸¹ với Bô-Na về việc tranh chấp biên giới. Cử cả Đô thống thủy sư là Võ Phẩm sung làm Khâm sứ, Trần Đình Túc làm phó, Đỗ Đệ, Hồ Quang đều sung làm Bồi sứ. Châu phê: Mọi việc chỉ cần có được người mà thôi. Đã vì nước lo xa, phải chọn cho tinh tường. Vâng sắc bảo đại thần Nguyễn Tri Phương đọc kỹ các Dụ, sớ để rõ tình trạng, có phương lược gì nên cùng các đại thần Đoàn Thọ, Trần Tiễn ... bàn kỹ tâu lên ... (bấy giờ ông Nguyễn từ Bình thuận về chầu) ⁸² .

- Tháng 8, đình thần tuân cử đại thần Nguyễn Tri Phương sung làm Quân soái Tây bắc. Thái sư Trương Đăng Quế xin lấy Ông thay thế. Vua ban sắc gọi ông Nguyễn và O⮧ vào diện phúc ⁸³ . Ông Nguyễn tâu: Làm tướng là ở chỗ chọn được người. Tính mệnh ba quân lệ thuộc vào họ. Thần vâng phái vào Nam Kỳ không được công trạng gì, lại không am hiểu tình thế Bắc kỳ. Ông tâu: Thế giặc ở Bắc kỳ rất khó đánh bắt mà địa thế cũng chưa am tường. Đại thần Nguyễn Tri Phương vốn được trọng vọng lại từng trải trận mạc, thần không bằng được, xin đều được xét định. Sắc ban: Quân cơ là việc lớn, không thể khác ý kiến. Tiếp đó ra lệnh cho Nguyễn Tri Phương sung làm Tây bắc Tổng thống quân vụ Đại thần.

- Đặt sứ quán Pháp tại phần đất của Thủy sư (nay là Phú văn lâu, Huế) ở bờ Nam sông Hương.

- Tháng 8 nhuần, cùng Trương Đăng Quế, Đoàn Thọ, Trần Văn Trung, Trương Văn Uyển tâu: Kính vâng Châu phê trong có khoản nói: Từ cả năm nay Trẫm vì lo mà thành bệnh mà nhiệm vụ quan trọng ngày càng nặng thêm. Ngoài ra các việc giấy tờ lặt vặt cũng lại không ít, thật là không dám tiếc thân, ngày đêm giải quyết vẫn không khỏi chồng chất đến mức nhầm lẫn. Các đại thần nên xem xét bàn định làm sao cho thỏa đáng may khỏi thêm tội lỗi.

Khâm tuân: Bọn thần trộm thấy việc thiên hạ rất nhiều, một ngày cả vạn chuyện, huống chi nay bụi biên thùy chưa lặng, giấy tờ quân sự dồn dập mỗi việc mỗi phiền cho sự xem xét. Bọn thần nơm nớp lo sợ chẳng xiết kể, trừ những văn thư về chuyện nên làm hay giảm bớt thì hãy họp bàn xét trình lên, ngoài ra, xin theo quãng đời Gia long các chương, số, văn bản đều do công đồng bàn bạc, có sự kiện quan trọng mới xin ý kiến xét định, còn việc nhỏ nhặt tầm thường đều đã qua công đồng bàn ổn thỏa, truyền thống thi hành, không phải mỗi việc mỗi tâu. Gặp việc mới mẻ, ngày không rỗi để lo thì chỉ nhắm đại cương mà lược bớt tiểu tiết như thế việc bớt đi nhiều mà đều vào đúng mối cả. Gần đây, vì việc phức tạp, điều lệ tăng nhiều, từ chất lượng mà nẩy ra hình thức, công việc càng thêm dày đặc, tiếp nối đã lâu, bớt đi càng khó, đấy cũng chỉ vì thời thế mà thôi. Thử tìm hiểu thời khoảng Minh mạng, giấy tờ chữ nghĩa đều gọn ghẽ là được. Chỉ nói là phải kê tra cho hợp lệ nhưng cái gọi là lệ thì đều không có gì ràng buộc cả. Cho nên việc tuy nhiều mà giấy tờ gọn, còn kê tra luật lệ là việc của quan Hữu ty mà thôi. Bọn thần tài sức tầm thường, lo việc lại nhiều sơ sót, mỗi việc đều dâng lên làm nhọc công xem xét, kiểm tra, thật biết là mang tội quá nhiều, suy nghĩ mãi vẫn chưa biết làm sao mới phải.

Nay nghĩ xin bắt chước lệ công đồng thời Gia long, bên văn thì 6 bộ, mỗi bộ đều có một bộ trưởng ( như bộ nào chưa có Thượng thư thì lấy Tham tri, chưa có Tham tri thì lấy Thị lang) bên võ thì Đô thống, Thống chế, gặp việc thì công đồng bàn bạc, trừ những việc do Nội các trình lên nhưng vẫn do quan ở Các tuân lệ mà lo liệu, ngoài ra bất cứ việc gì đều do nha sở quan xét bàn trước rồi mới chuyển lên công đồng phúc duyệt. Việc gì trọng đại cùng việc chưa thành lệ thì mới tâu rõ lên xem xét định. Nếu đã có thành lệ cùng việc nhỏ nhặt đã duyệt xong thỏa hiệp cả rồi thì chỉ lược kê việc rồi dâng trình không cần dẫn lệ nhưng xin miễn dâng trọn tập để giảm bớt nạn giấy tờ phiền phức, nếu có sót lọt nhầm lẫn cho đến trái lệ mà nói là thỏa hiệp, xin do Nội các, Khoa đạo đang trực nhận lời tâu duyệt lại rồi đem nha sở quan cùng sổ viên chức đã dự công đồng xét duyệt trị tội xứng đáng. Nếu Nội các, Khoa đạo không kê hạch được, đến nỗi có nhầm sót, cũng nghị xử cho nghiêm công lệnh, đợi cho việc nhẹ bớt đi sẽ chiếu theo nếp cũ. Rất nguyện xin chỉ đem đại cương mà lướt qua tiểu tiết để dưỡng sức cho tinh thần mà vì gánh nặng xã tắc. Người xưa nói: bớt việc không bằng bớt lòng. Bọn thần khẩn khoản khôn xiết. Châu phê: Công đồng vốn là lệ cũng phải, chỉ việc tối quan trọng mới bàn bạc với đình thần, xét cho thỏa đáng phải không còn quan ngại mới được thi hành.

- Tháng 9, can việc thuộc ty đem các tập của tỉnh Hà nội mời khách mua, khi khách mua đến nộp giá, thấy trong tập ấy có chép nhằm chữ húy, không hạch ra được, bị phạt bổng 1 tháng. Vâng Dụ chuẩn đưa qua làm Thượng thư bộ Binh, còn hàm vẫn như cũ. Trước đó, Quản lý bộ Binh là Cần chánh điện đại học sĩ Trương đăng Quế xin về hưu, vua cho bớt nhiệm vụ ở Bộ nên có mệnh lệnh ấy.

- Tháng 10, can việc viết nháp niêm yết không hợp về vụ tiểu phỉ ở An giang thắng lợi, bị phạt bổng 3 tháng ghi sách.

- Tháng 11, can việc thuộc ty viết nháp tỉnh Bình thuận thúc lính còn thiếu, vâng chỉ nhầm lẩn, bị phạt bổng 1 tháng.

Quý hợi năm thứ 16 (1863) Ông 51 tuổi.

- Tháng giêng can việc đem vụ An giang đánh giặc biển thắng lợi niêm yết, cũng nhận lỗi bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách. Can việc thuộc ty đem việc đội trưởng Lê Đình Thi bổ suất đội trễ nãi bị phạt bổng 1 tháng. Vâng mệnh đến đàn Nam giao bói điềm tốt .

- Tháng 2, vâng mệnh nhiếp tế đàn Nam giao. Can việc sát hạch tuyển lựa biền binh sai lầm, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách. Vâng mệnh cùng Trung quân Thự phủ sự Đoàn Thọ cùng nguyên Khâm phái Hiệp biện Phan Thanh Giản, Thượng thư Lâm Duy Tiếp, Tham tri Phạm Phú Thứ cùng sung việc chiêu đãi sứ hai nước Phú và Y thương thuyết việc trả 3 tỉnh. Bấy giờ sứ hai nước Phú lãng sa và Y pha Nho là bọn Phố Na, Pha Lăng Ca đến Kinh sư, ở tại Hương giang tân quán. Tâu xin góp tiền các quan trong triều và ngoài mua quà tặng hai sứ Phú - Y. Kính vâng chi Kho noa ⁸⁴ .

- Tháng 3, cùng Đoàn Thọ dâng sớ xin chịu tội vì thương thuyết không được gì. Chuyển cho Pháp ty nghị án là làm trái qui định, bị tội trượng, ông bị tội giáng 4 cấp điều (Phan Thanh Giản, Lâm Duy Tiếp bị trảm giam hậu, Phạm Phú Thứ bị trượng, giáng một cấp lưu). Được gia ân cho giáng lưu (Phan cách lưu, Lâm đã qua đời, bị truy đoạt chức hàm) .

- Tháng 4, kính dâng diện sắc: Hòa ước ra đời một cách bất đắc dĩ, việc gấp hiện nay không gì bằng tự trị nhưng chưa có kế sách tốt đẹp, e rằng tương lai còn khó hơn hiện nay, các khanh đến lúc ấy bó tay hay sao ? Ông tâu là hãy từ từ mà tính, nếu muốn nhanh e sinh ra lắm chuyện. Vâng sắc dặn: Phải nên chú tâm, không thể cầu an hời hợt năm tháng. Nếu trẫm lo nghĩ 10 phần thì chư thần nên lo nghĩ 100 phần mới mong chấn chỉnh được. Can việc nghe nói Phạm Văn Trung ở Bình thuận ốm lâu mà không tâu, lo liệu trễ nãi, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách.

- Tháng 5, Khâm mạng Hiệp biện đại học sĩ Phan Thanh Giản, Tả Tham tri bộ Lại Phạm Phú Thứ, Án sát sứ Quảng nam Ngụy Khắc Đản đi Tây thông sứ để chuộc 3 tỉnh, triển hạn bồi tiền. Vâng suất kho Thượng phương ⁸⁵ đưa phẩm vật tốt, quí đặc biệt. Ngự sử Đặng Xuân Bảng dâng sớ xin giảm bớt, Tham tri Thân Văn Nhiếp cho rằng “ Nếu nói không đắt lời là lãng phí suông, còn nếu công việc may mà thành tựu thì về sau sẽ ra sao? Xuân Bảng có lý !” . Ông tâu: mới thoạt đầu thông hiếu, không vuốt ve trước cái tâm người ta thì không có ngã nào đi lọt đến chỗ thương thuyết cả. Trên mới nghe theo lời bàn của ông. Tuân sắc tiễn sứ bộ đi Tây của Phan Thanh Giản đến cửa Thuận an.

- Tháng 6, vì hồi làm Đốc phòng cửa Thuận an, sát hạch binh tuyển phong kỹ càng, được thưởng kỷ lục 1 lần cùng tiền bổng 3 tháng.

- Tháng 7, can việc thuộc ty có lần làm sai sắc văn, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách. Can việc lo liệu công chuyện chậm nhiều, bị phạt bổng 1 năm ghi vào sách.

- Tháng 11, vâng diện sắc: Lần này các người ứng cử ⁸⁶ tỏ bày rất nhiều về dân tình, lại tệ. Các quan có ý kiến gì hãy diện trần, đừng giấu diếm . Ông tâu: Tệ nạn của bọn lại mục là điều không thể không có. Tỉnh, phủ, huyện mà xứng người thì lại tư, tổng lý không thể tác tệ được . Tiếp đó vâng Dụ cho các tỉnh xét phủ huyện có tốt hay không.

Giáp tí năm thứ 17 (1864) Ông 52 tuổi.

- Tháng 2, vâng sung làm Chấp sự Lễ Đại tự, được thưởng kỷ lục 1 lần.

- Tháng 4, dâng phiến tâu: Nay nhân được đình thần tuân cử thần vâng sung làm Phó sứ, thần tự xét thân phận lại dám chọn việc được sao? Chỉ lo rằng phen này đi thương thuyết thực là việc tối trọng tối tối đại của quốc gia, mà thần không tài không đức, đặt vào địa vị hàng khanh tướng, việc thần gánh vác lâu nay chỉ là làm một việc nói năng biên chép, há lại cùng người nước ngoài đua tài biện bác được sao? Ngay như năm trước, thần vâng làm việc đi sứ, từng biện thuyết cùng sứ ấy, cái việc chỉ hẹn nợ một khoản nhỏ nhỏ mà chúng còn giở giọng khi dễ thì thần đã làkẻ bị chúng chán ghét, nay nếu lại sung làm Phó sứ thì việc bàn qua nói lại tất lại cứ vậy vậy mà thôi. Đến lúc ấy thì thần có chịu tội vạn phần cũng không đáng nói mà với việc lớn của nước nhà e có rất nhiều sai lầm trở ngại vậy. Thần dám xin mạo muội phơi bày, cúi chờ sai người khác, có tài khiến cho kẻ ở xa kính trọng mới mong được việc.

Châu phê: Hai khanh từ nan ư ? Thế thì ngày thường làm gì ? Sẽ sai ai đây ? Đình thần đã duyệt, tức đã hợp với công luận mà phải làm cho được ! (Cùng ngày, người được chọn làm Chánh sứ là Phan Thanh Giản cũng dâng phiến từ, lại xin làm như nước Thanh - chọn phái Hoàng thân sung việc đi sứ - nhưng đều không được chuẩn y) .

- Tháng 5, can việc thuộc ty viết nhầm Lê Đức bị phạt bổng, không hạch cho chính, bị phạt bổng 2 tháng ghi vào sách. Vâng sung làm Khâm sai Toàn quyền đại thần Giáp phó sứ, Hiệp biện đại học sĩ Phan Thanh Giản làm Chánh sứ, Thượng thư bộ Hình Phan Huy Vịnh sung Ất phó sứ cùng sứ thần toàn quyền Phú lãng sa Hà Ba Lý (bấy giờ sứ Phú đến Kinh định ước) họp bàn các khoản về buôn bán. Dụ cho phép làm việc theo tiện nghi ⁸⁷ . Bấy giờ sứ Phú đến Kinh định ước. Khi lên đường, vâng ban thơ ngự chế khích lệ sứ giả cố gắng trong công cán như sau ⁸⁸ :

Lời xưa nói: Gốc của ba cái phải tôn thờ trong cuộc sống chính là đạo nghĩa thứ nhất ⁸⁹ bền sáng vậy:

Của tin khó thoải mái ⁹⁰
Cởi giày ai xót hộ ?
Rốt cuộc toàn dối gạt
Tâm niệm thần phò hộ
Dở hay nào dám chắc ?
Hùm dữ nào ngại suối ? ⁹²
Đối phương như biết đặng
Tiếng thơm ai chẳng thích ?
Ai chẳng trọng nghĩa khí ?
Khe rãnh khá tràn ngập ?
Hãy tiếc tài tế thế ⁹⁴
Hiểu lòng nhau lặng lẽ
Đường dài đi khó thay ! ⁹¹
Trổ tài biện bác hay.
Ý riêng hãy vứt ngay
Người xưa gánh nặng vai ⁹¹
Giữ lòng chẳng đơn sai
Sấu điên ngán nhà ai ? ⁹²
Nề chi chuyện vật nài ? ⁹³
Chí lý người thua ngay.
Ai chẳng quí lời hay ?
Sắt đá lòng dễ lay ?
Nên hư một chuyến này.
Thân mật chuyện lâu dài .

- Cùng toàn quyền Chánh phó sứ tâu: Việc đi sứ hôm nay chỉ có hai khoản là cắt đất và chuộc tiền. Xin tuân tính ra từng khoảng mà năn nỉ cho họ cảm động. Nếu họ không nghe, xin giữ mức giao ước cũ để ngày sau bàn lại. Còn các việc buôn bán, giảng đạo, xin nên châm chước nghe theo để tỏ hảo ý. Cùng toàn quyền chánh phó sứ tâu sau đó: Đã nhiều lần cùng Hà Ba Lý bàn hai khoản cắt đất và bồi tiền, các việc ấy có cân nhắc cả rồi. Đến khoản 17, đặt chức Lãnh sự ở Kinh đô, họ khăng khăng không chịu sửa đổi, các khoản còn lại cũng sửa đổi một vài mà thôi. Vâng mệnh mà làm chẳng được gì, thực cảm thấy mang bụi ⁹⁵ - nay đình thần có kế gì hay, có thể rung lên mà họ chịu nghe thì xin chỉ bảo cho. Xin cử cho một vài vị có khả năng cáng đáng công việc cho có người mới có danh vọng lớn cho họ vâng nghe.

Vua chuẩn cho đình nghị. Phan đại thần tâu : Sự thế như vậy thật khó mà nói, nghĩ ra cũng không có kế khác ba vị toàn quyền đại thần, địa vị, danh vọng tại triều đình không ai hơn, lại từng trải lo toan, xin nên đảm nhiệm công việc cho thủy chung. Cùng toàn quyền Chánh phó sứ tâu : quan Tổng đốc An Tĩnh là Hoàng Tá Viêm là người tài cán, gặp việc biện luận gãy gọn khiến người chịu nghe, xin cho vời về lo việc thương thuyết kiêm việc Thương xứ. Vâng không chuẩn y. Bấy giờ vâng duyệt mật tâu của Nghệ an : Người Tây đang truyền giáo, sĩ dân nhiều người không chịu việc xin triển hoãn thông thương.

- Tháng 6, vâng diện sắc : Toàn quyền Chánh phó sứ ba người bọn khanh nên biết là công luận không cho . Hãy kiệt lực thu xếp sao cho không thẹn, không lỗi. Cùng Toàn quyền đại thần của Phú lãng sa là Cò Mãn Đăng (Commandant) Hà Ba Lý ⁹⁶ bàn lập hòa ước gồm 26 điều khoản :

. Khoản thứ 1 : Phú lãng sa đặt các quan lãnh sự tại 3 cửa biển Đại nam : Đà Nẵng, Ba Lạt, Quảng Yên giải quyết việc buôn bán của thương nhân nước họ. Quan chuyên trách nha thương bạc với lãnh sự ấy qua lại giấy tờ đều dùng bằng hàng. Nếu sau này người nước Đại nam như có ai qua buôn bán ở nước Phú lãng sa cũng đặt quan lãnh sự ở cửa biển để lo liệu ổn thỏa.

. Khoản thứ 2 : Người Lãng sa ở nước Nam, người nước Nam ở nước Lãng sa, quan địa phương mỗi nơi đều nên bảo hộ, không được đối xử thiên lệch với người nước khác. Thương nhân Lãng sa có mang thông hành y như khoản 13 của hòa ước mới, qua lại buôn bán không trở ngại. Ở ba cửa biển ấy, người Lãng sa đều được cư trú, không được cư trú ngoài ba cửa bể ấy. Nhưng ở mỗi cửa biển đều chọn riêng một khu, sau đó hai nước hợp đồng quy định việc cư trú. Người Lãng sa có qua lại dạo chơi tất chiếu theo giới hạn hai vạn thước Nam ⁷⁴ chu vi cửa biển ấy, thuận tình mua bán, không được cưỡng bức và cũng nộp thuế theo lệ sở tại.

. Khoản thứ 3 : Người Lãng sa ở nước Nam đều được thuê mướn những người không quan hệ làm thông ngôn cùng các công việc thợ thuyền, phục dịch, chỉ cần thuận tình thuê mướn nhưng phải bẩm rõ với quan địa phương biết. Nếu có dối phạm luật lệ nước Nam, quan lãnh sự phải bắt giao cho quan Thương bạc xử trị .

. Khoản thứ 4 : Người Lãng sa có cáo tố ở quan Thương bạc việc gì thì đơn từ phải do quan lãnh sự chuyển đệ. Người nước Nam như có cáo tố ở quan lãnh sự cũng do quan Thương bạc chuyển đệ như vậy nhưng mỗi bên vẫn giải quyết ổn thỏa theo lẽ phải.

. Khoản thứ 5 : Người nước Nam nếu có mắc nợ người Lãng sa không chịu trả, quan Thương bạc truy hộ bắt trả sạch. Người Lãng sa mắc nợ người Nam cũng vậy. Nhưng đã truy cứu mà không bắt được hoặc đã chết hoặc không đủ sức bồi thường đều thôi.

. Khoản thứ 6 : Người Lãng sa ai có oán hiềm gì người Nam thì phải trình trước với quan Lãnh sự, người Nam oán hiềm người Lãng sa cũng trình trước với quan Thương bạc nhưng mỗi bên đều phải hạch rõ, điều đình. Lại còn người Lãng sa với người nước khác đánh nhau thì quan Lãnh sự phải báo cho quan Thương bạc phái nã giao quan Lãnh sự xử trị.

. Khoản thứ 7 : Người Lãng sa ở các khu bến tàu của nước Nam được trị bằng điều luật Lãng sa. Nếu có phạm tội mà không đủ sức bắt, quan Lãnh sự báo cho quan Thương bạc giúp sức, phái người bắt giao cho quan Lãnh sự xử trị. Nếu người Nam có phạm tội với Lãng sa, quan Thương bạc bắt xử trị theo điều luật nước Nam.

. Khoản thứ 8 : Binh thuyền Lãng sa không ở đúng chỗ, quan Lãnh sự báo cho quan Thương bạc tương trợ, quan Thương bạc nên lấy binh uy khiến cho thuyền ấy tuân vâng điều quy định của quan Lãnh sự để phòng chuyện thủy thủ thuyền ấy tranh chấp với dân nội địa.

. Khoản thứ 9 : Những thủy thủ của binh và thương thuyền Lãng sa bỏ trốn, quan Lãnh sự biết được báo cho quan Thương bạc truy nã giải giao cho quan Lãnh sự. Nếu có người Nam phục dịch trốn vào nơi ngụ của người Lãng sa hoặc trốn lên thuyền buôn, quan Thương bạc báo cho quan Lãnh sự bắt ngay giao cho quan Thương bạc, đôi bên không được che dấu.

. Khoản thứ 10 : Binh, thương thuyền Lãng sa hư hỏng vào các cửa biển nước Nam, quan địa phương thật lòng giúp giải quyết. Nếu thuyền Lãng sa bị mục nát cùng duyên cớ khác phải vào cửa gấp để tránh, bất cứ cửa biển nào đều phải tiếp đãi hữu nghị. Như không vào cửa được, phải dừng tại bờ biển, quan địa phương nghe biết phải cứu vớt ngay.

. Khoản thứ 11 : Thuyền buôn Lãng sa ở mặt biển nước Nam, bị giặc cướp đánh, quan phụ cận nghe biết tức thì phải tập nã ngay, chiếu lệ trị tội. Thương nhân trên đất liền bị trộm cướp cũng chiếu lệ giải quyết như thế.

. Khoản thứ 12 : Người Lãng sa chết tại nước Nam, người nước Nam chết tại Lãng sa thì gia tài giao cho thân thích người ấy, nếu không có thân thích thì phải giao về quan Lãnh sự nước họ.

. Khoản thứ 13 : Thuyền Lãng sa chạy vào các cửa biển địa phương, có thể tự thuê người dẫn thủy đưa vào cửa biển, nộp thuế đúng lệ. Sau đó người dẫn thủy đưa ra cửa, không được ngăn trở. Người thuê dẫn thủy chiếu theo giá trả công cho hợp công bằng.

. Khoản thứ 14 : Thương nhân người Lãng sa được tùy tiện thuê chở hàng hóa hay chở khách, giá cước do đôi bên thương lượng và đồng ý, không cần quan địa phương giải quyết.

. Khoản thứ 15 : Thuyền Lãng sa vào cửa, trong vòng một ngày, phải đem ngay thuyền bài các thứ đưa đến quan Lãnh sự. Quan Lãnh sự ấy đem ngay tên thuyền, tên người cho đến số cân, mặt hàng đã chở, báo cho quan Thương bạc. Nếu chủ thuyền sau khi vào cửa trong vòng hai ngày không đem thuyền bài, hoá đơn trình quan Lãnh sự thì mỗi ngày trôi qua phạt 50 đ nhập cho quan Đại Nam. Số phạt không được quá 200 đ. Chờ quan lãnh sự thông báo cho quan Thương bạc phát ngay bài chiếu cho phép mở khoang. Nếu chủ thuyền chưa lãnh bài chiếu mà tự tiện mở khoang dở hàng xuống bị phạt 500 đ, số hàng dở xuống phải nộp hết cho quan .

. Khoản thứ 16 : Thương nhân Lãng sa mỗi khi dở hàng, xuống hàng, trước đó phải khai rõ trình quan Lãnh sự. Quan Lãnh sự thông báo ngay cho quan Thương bạc cho phép dở hàng, xuống hàng đồng thời tra nghiệm các món thỏa đáng cho đến hóa giá, định thuế. Nếu ý của quan Thương bạc không hợp thì phải nghe theo sự định giá của quan Thương bạc, như thuyền buôn không chịu phát mãi cũng phải nộp thuế theo giá quan Thương bạc đã định. Nếu thuyền buôn thuận phát mãi thì đem toàn tiền giao về nộp thuế cho quan Thương bạc

. Khoản thứ 17 : Thuyền buôn Lãng sa qua lại ba cửa biển, việc vào cảng ra cảng đều có lệ thuế mới, không được thu quá nặng. Thuyền buôn không chở hàng thì miễn thuế hoàn toàn, như có mua hàng hoá thì chiếu theo lệ mà nộp thuế, nhưng cấm rõ không được cho phép thông thương ngoài ba cửa biển, các chỗ ven biển, ven sông, mua riêng bán riêng. Nếu kẻ nào phạm thì cả thuyền lẫn hàng hoá đều nộp quan, nhưng quan địa phương tra bắt kẻ phạm pháp ấy, trước khi chưa định nộp quan, nên nhanh chóng báo cho quan Lãnh sự Lãng sa ở gần đấy đã.

. Khoản thứ 18 : Hàng hoá thuyền buôn bắt đầu thu thuế từ trên bờ, theo sự định giá nhưng không được quá lệ năm phần trăm. Khi có chở hàng hoá nước Nam xuất khẩu, thuế hàng hoá cũng theo lệ năm phần trăm

. Khoản thứ 19 : Thuyền buôn Lãng sa như chịu nộp thuế hàng hoá xong thì hàng hoá của nước mình hay nước khác đều được phép mang vào. Hàng hoá nước Nam cũng có thể mang ra. Chương trình này phải chờ cuộc họp khác bàn định riêng.

. Khoản thứ 20 : Thuyền buôn vào cửa, như tại cửa biển Đà Nẵng, nộp xong thuế thuyền, quan Thương bạc Đà Nẵng cấp phát chấp chiếu. Nếu thuyền ấy chạy đến Quảng yên hoặc Ba Lạt thì đem ngay chấp chiếu ấy đưa xét không thu thuế thuyền nữa. Thuyền buôn Lãng sa vào ba cửa biển chỉ nộp thuế thuyền một lần. Như có sang hai nước Thanh, Xiêm rồi quay lại ba cửa biển ấy đều có bằng chiếu trình nghiệm thì mỗi sáu tháng nộp thuế thuyền một lần. Nếu trở về các nước khác và về Tây mà quay lại ba cửa biển ấy, mỗi lần đều theo lệ mà nộp thuế thuyền.

. Khoản thứ 21 : Thuyền Lãng sa như nộp xong thuế thuyền, thuế hàng hoá, quan Thương bạc cấp ngay cho họ Thực thu phiếu, đưa đến quan Lãnh sự nghiệm rõ, liền đem thuyền bài giao hoàn ngay, cho lịnh ra đi. Tiền nộp thuế phải là bạc ròng, mỗi đồng đủ 7 tiền 2 phân ⁹⁷ , cứ chiếu theo như thế mà tính.

. Khoản thứ 22 : Thương nhân Lãng sa thông thương cửa biển ấy, đã đem thuế hàng hóa nộp xong, chuyển ý muốn chở sang cửa biển thông thương kia mua bán, báo rõ quan Lãnh sự tư cho quan Thương bạc đem hàng kiểm nghiệm quả còn nguyên phong, cấp cho bài chiếu chú rõ hàng ấy từng đã thu thuế ở cửa biển Mỗ đợi thương nhân ấy đến cửa biển kia đem bài đưa quan lãnh sự chuyển đưa quan Thương bạc tra nghiệm miễn thuế

. Khoản thứ 23 : Dân nước Nam bằng lòng xuất khẩu đi các xứ thuộc Lãng sa hoặc đất khác ngoài Lãng sa làm công, đều cho phép lập thỏa ước với người Lãng sa làm bằng để đến ba cửa biển ấy, xuống thuyền Lãng sa. Quan hai nước đều tra chiếu tình hình cho họ cùng định chương trình khiến kẻ thuê khỏi ép công để bảo toàn họ. Người Lãng sa như muốn làm công cho người nước Nam cũng vậy.

. Khoản thứ 24 : Giá hàng hóa của hai nước phải bàn định trước để tiện nộp thuế, nhưng tùy thời giá, nếu có cao thấp thì thuế cũng có tăng giảm, tương lai có thể châm chước về thuế thì theo chương trình đã định, thương nhân Lãng sa phải chiếu theo đó mà tuân. Quan nước Nam cũng nên giúp đỡ dân buôn ấy hoàn toàn không khác với một nước hậu ái nào.

. Khoản thứ 25 : Các chương trình về sự tình các thuyền buôn bán lập theo cuộc thương nghị này, sau khi trao lẫn cho nhau rồi thì lấy 10 năm làm hạn để tuân hành. Được 9 năm 12 tháng như có một nước không muốn buôn bán làm ăn nữa thì có thể nói trước, đợi đến 10 năm 12 tháng mới bàn đình chỉ. Nếu đến hạn mà cả hai đều không nói đình chỉ thì có thể áp dụng luôn. Nếu ngoài hạn 10 năm mà năm nào muốn đình thì trước năm đó 12 tháng nói rõ đình chỉ. Hoặc có một nước muốn có ước nghị về chương trình buôn bán làm ăn phải đợi đủ 9 năm 12 tháng mới có thể nói trước đợi mãn một năm mới hội đồng sửa lại, sau đó muốn đình chỉ hoặc ước nghị đều chiếu lệ này mà giải quyết .

. Khoản thứ 26 : Chương trình về sự tình các thuyền buôn bán đã thương nghị toàn quyền đại thần của hai nước hội đồng bàn định, mỗi bên đều đóng dấu.

- Tâu lên : Tính từ ngày đóng ấn, hạn trong sáu tháng thì đôi bên trao lẫn cho nhau tại Kinh đô nước Nam. Hoặc có thể xong sớm, hỗ giao trước sáu tháng cũng được. Sứ Phú lãng sa đã về. Cùng Phan thanh Giản, Phan huy Vịnh, Phạm phú Thứ, Ngụy khắc Đản dâng phiến tâu : Lần ấy sứ thần Phú lãng sa Hà Ba Lý đến Kinh, Phan thanh Giản, Trần Tiễn..., Phan huy Vịnh vâng phái bàn hòa ước về các khoản buôn bán, sứ ấy nhiều cố chấp, bọn thần vụng lợi, không thể tùy cơ biện luận buộc họ phải theo. Thần, Phạm phú Thứ, Ngụy Khắc Đản dự trách nhiệm nói bàn qua lại cũng không được gì mà về khoản hộ tiếp sứ ấy trong lúc làm việc họ có tỏ ra khinh suất cũng không răn đe ngăn trở được gì. Vâng mệnh làm việc mà không nên công trạng gì như thế thực là chịu nhục sứ mệnh, xin muôn phần cam chịu tội. Thành khẩn kính xin giao cho đình thần nghị xử cho nghiêm công luận. Châu phê : Giao cho đình thần, khoa đạo bàn xử cho phân biệt để làm sáng tỏ công luận. Tiếp đó, vâng phê : đồi hỗ giao xong xem có thỏa đáng hay không sẽ bàn luôn thể. Tuân sắc kiểm hết các kho thuốc súng, các xưởng đúc súng, các nhà ngục ở Kinh thành, đặt thêm lính phòng giữ .

- Tháng 8, can việc thuộc ty viết nhầm trong phiếu xin bổ Hoàng chính Nghị làm suất đội, bộ phạt bổng 3 tháng. Cơ mật viện tâu : Vừa rồi được giao xét việc quan Thừa phủ là bọn Đặng Hạnh dâng phiếu xin xét đưa ra các lao ở trấn làm lính. Kính vâng phê chuẩn cho bọn thần tuân vâng xét kỹ. Lâu nay phát vãng sổ tĩnh man ⁵⁹ , định man ⁹⁸ đi làm lính ở hạt ấy thì bọn ác côn lũ lượt trốn về gây án, truy lũ tiểu nhân tập thói ác đã thành tính nhưng xét lỗi là do phần nhiều là vì không có sản nghiệp mà ra. Quan phủ xin xét đưa số ấy trong hạt cùng ở Trị, Bình ra giao cho Trấn Lao bảo ⁹⁹ để khẩn ¹⁰⁰ ruộng, ghép buộc thành đội ngũ cho được an cư lạc nghiệp mọi bề, nghĩ cũng là cách xử trí có phương pháp, có thể không lo ngại nữa.

Chỉ còn khoản thuế ruộng, xét ra ở trung châu thì vỡ ruộng thành thục ba năm rồi mới thu thuế, nhưng ở Bảo ấy thuộc khu vực mọi bị xua đi làm nông, tình thế không như ở trung châu, nơi có nước tốt, đất bằng phẳng hơn. Tưởng nên khiến các viên chức ở bảo siêng lo giúp đỡ, khuyến khích, nhưng xin rộng nới về niên hạn để lôi kéo họ tới. Tên nào khẩn được chừng nào thì cho chúng được hưởng làm thế nghiệp ¹⁰¹ , đợi cư trú ngày càng đông thêm, nền tảng đã thành, sau đó mới khám theo thực chất mà dựa vào số lượng để thu cho bọn ấy được thư thái về tài sản và sinh kế, như thế hiệu quả thành công chắc sẽ lâu dài. Kính xin chuẩn y cho.

- Tháng 9 vâng cho Kiêm chưởng Tập hiền viện, đình nhiệm vụ giảng quan. Cùng Phan Thanh Giản dâng sớ tâu : Vâng thấy Hoàng thượng từ khi lên ngôi đến nay, dốc hết tinh thần mưu đồ việc yên trị, siêng năng chính sự, yêu thương dân chúng, cầu người hiện, nhận lời tâu lấy lợi trừ hại, qui mô lớn hơn bao triều, tạo nên sự thái bình cho đời này vậy. Bọn thần thấp thỏm tầm thường, bỗng được ơn trên nhìn đến, người ta ai cũng biết bụng mình, trung với việc chung thì ít, nghĩ đến lợi riêng thật nhiều, cẩu thả mong cái nhất thời mà chẳng ngó đến hậu hoạn, bên ngoài chưa vỗ về yên những cuộc nổi dậy ¹⁰² , đấy là mối lo lớn chưa biết làm thế nào cho xong. Lại còn mất mùa đói kém mấy năm liền, nay lại gặp trận lụt này, ấy là tội bọn thần lớn nhỏ cả. Nay những kẻ nhục nhã này được ban lời hỏi rõ, bọn thần lính quýnh chỉ có chờ trị tội mà thôi.

Trộm thấy quốc triều ta đem đạo giáo hóa bốn bên, lập nhân dựng nghĩa, gây nền mở mối cai trị rộng khắp, ngăn ngừa ẩn khúc, không việc gì là không hoàn bị, biến thông theo thời mà châm chước cho tốt đẹp. Thế nên việc vui mừng dồn dập kéo đến ngày càng mới ra, tháng càng thịnh lên, thay đổi bất thuờng, việc nhỏ đã thế tuy biết có ảnh hưởng lớn, được, mất, lợi, hại cũng nghĩ đến lòng riêng cùng những tức bực của họ, họ cứ hùng hổ mà nói, trợn mắt mà làm, chẳng đếm xỉa gì kẻ gánh vác việc ấy không thể lường sức đo thời, biết tiến chứ không biết lùi, gặp việc thì làm chẳng thấy công mà họa hoạn khó đỡ nhưng nói vẫn giỏi, vì lập dị mà không giữ cho hòa bên trong, mỗi khi nước có đại sự thì phát ngôn đầy ngập triều đình mà nước... ¹⁰³ đến cái nhỏ nhặt cũng giả bộ vì lợi nước nhưng thực ra là để làm ăn riêng, như mua ép vật hạng, gây khó khăn trong thương mại cho đến dâng lời nói mà giành ruộng đất của dân, đoạt vợ con người ta, cho đến bọn lại ty bất xứng, dựa phép nước để làm điều gian.

Phép nước càng dùng thì tệ càng sinh, trăm vết thủng, nghìn mụn lở không che hết được, vì thế việc ngày càng nhiều dân ngày càng cực, nỗi sầu khổ ứ lòng mà không thể kêu ca, dồn thành bệnh khó sống nổi, việc thịnh cường khó mà tìm lại được. Duy việc vui qua tội đáng trách ¹⁰⁴ của bọn thần thật rất thống hận, dầu có vứt ra chợ ¹⁰⁵ triều đình vẫn còn thừa trách quở. Các phương thuật làm cho nước mạnh, làm cho người ốm hóa lành nếu đã có từ lâu thì tiếc gì mà chẳng thử cố gắng tiến lên phía trước ? Đến lúc gặp việc, há liệu xong được ư ? Mối tệ không phải chỉ có thế, há có thể nhặt nhạnh trình bày rằng cái này có thể thi hành, cái này có thể cố gắng được ư ?

Trộm nghe : dừng sôi trào không gì bằng rút củi, muốn cứu tệ không gì bằng bớt việc, lập nền thịnh trị là nhờ ở ưa thực, đạt lẽ phải là ở chổ có được người xứng đáng. Chỉ mong Hoàng thượng nắm lấy cái đại cương làm cái cốt yếu, tuyển kẻ tài năng mà trao chức, tùy theo tài sức mà dùng, mọi việc chỉ cần cho nên. Bọn thần đều được giao làm chức thú ¹⁰⁶ không lấy thói gắt gao, nhỏ mọn làm tài năng, tuyển bổ tất rộng rãi về tư cách mà lấy kẻ gánh nổi việc, xử phân phải nghiêm về dối trá khen chê mà cứu gỡ kẻ hớ hênh lầm lẫn tra hạch thì để tỏ sự cùng gìn giữ cùng ngăn ngừa nhưng chẳng nên quá tròng dắt bằng trừng trị, cảnh cáo. Với hạng người kiết đỗ táo cạnh ¹⁰⁷ thì thưởng không vượt thời ¹⁰⁸ mà bắt tội cho đáng tội. Bớt tiểu tiết mà giữ đại thể, lo việc lớn không tiếc hao phí nhỏ.

Co, duỗi, khoẻ, nhọc cho đúng thời cơ, đừng gượng quá sức, đừng tìm cái không nắm được, bất đắc dĩ mới gây nhọc cho người ta, không đừng được mới đành dấy việc, không đòi hỏi trong sớm chiều mà nhằm cái lâu dài. Như thế sẽ thấy khí điều ¹⁰⁹ thời yên, vật dồi dào, mùa màng phong phú, dần dà mà dân ốm được sống lại, đất nước ngày càng đạt đến cường thịnh vậy. Bọn thần lo nghĩ ngày đêm chỉ có thế thôi, không có phép lạ nào khác cả. Châu phê : Ta nay bịnh hoạn ngày càng tăng, chỉ có bọn khanh là chổ dựa cậy, nếu yêu ta thì hết lòng cứu cái tệ để rước lấy hòa ¹¹⁰ thì việc yên cho dân, lợi cho nước mới đạt được hiệu quả. Còn như ta thấy không phải thế thì là bỏ ta đấy ¹¹¹ .

- Vâng chọn xong cuộc đất tốt Vạn niên ở phần núi xã Dương xuân thượng huyện Hương thủy, đặt tên chung là Khiêm cung. Vâng sung làm Đổng lý đại thần sở Dương xuân (Khiêm Lăng sau này). Bộ Binh tâu : Những người thi đổ cử nhân võ ở trường thi An giang phải về Kinh thì đường sá xa xôi, xin cho từ nay trở đi, bọn ấy tuân lệ nghỉ một tháng, hết hạng đó sẽ nghe theo lệnh phân phái làm Hành tẩu ở ba tỉnh Vĩnh long, An, Hà để khỏi nhọc nhằn. Kính xin chuẩn y cho.

- Tháng 10, tuân ân dụ nhân tết Vạn thọ, được khai phục hai cấp.

- Tháng 12, công tử Hồng Dật mưu việc bất pháp, bị chém. Kẻ đồng mưu chịu tội có sai biệt. Bấy giờ hòa ước mới ký xong, bên ngoài chưa rõ sự thế, dễ bàn bạc lộn xộn. Cho là việc ấy do các đại thần toàn quyền chứ không phải do ý trên. Bọn ấy họp bè đảng mưu giết Ông với Phan Thanh Giản, lại cùng nhau bừa dân cỏ đuôi chó ¹¹² .

Ất sửu năm thứ 27 (1865) Ông 53 tuổi.

- Tháng giêng, Cơ mật viện xét mật tâu của tỉnh Nghệ an về khoản dân lương với dân cỏ đuôi chó chưa yên. Tâu rằng : Họ với ta nghi ngờ nhau, bọn thần trộm lấy làm lo. Xin quan tỉnh gia tâm vỗ về khiến cho đôi bên được yên lòng. Vâng xin chép ra giao tỉnh ấy biết mà lo liệu. Cùng Phan Thanh Giản vâng sắc đến thăm phái đoàn Phú lãng sa, an ủi họ việc không được vào chầu. Bấy giờ tướng Pháp là Gia-lăng-di-y (Gentilly) phái người đi tàu thủy từ Ba lê (Paris) đến cửa Thuận an đưa thư xin triều yết cùng tâu việc định ước. Trên cho rằng triều yết là việc quan trọng, không thể cho một cách dễ dãi nên sai đi từ khước. - Cùng Phan Thanh Giản, Phạm Phú Thứ tâu : Từ khi ký hòa ước đến nay, bí mật chưa truyền bá cho bên ngoài nghe biết cho nên ở chốn nội cỏ không biết, động lòng nghi hoặc. Xin giao cho quan ba tỉnh Vĩnh long, An, Hà sao 12 điều cũ đưa ra niêm yết để hiểu thị sĩ dân khắp nơi được biết cho họ yên tâm làm ăn, còn các việc khác xin từ từ bàn sau. Châu phê : Chép ra cho các tỉnh tuân hành.

- Can việc sai làng Lại bằng giã thuốc súng chậm trễ, bị phạt bổng 6 tháng. Dâng phiến tâu : Nay Bộ của thần trình việc đãi thuốc trễ nãi, vâng phê chuẩn thần được phạt bổng sáu tháng, Lê Bá Thận, Trần Bình, Đoàn Văn Bình đều được phạt 3 tháng. Thần cung kính xem, rất xúc cảm, rất sợ hải. Thật là độ lượng rất lớn, đức độ rất tột, muốn lấy đấy để đánh thức lòng lo lắng của thần, đánh thức sự ngu chậm của thần vậy. Vả chăng, tội lệ là thứ mà tình đời rất sợ, lòng thần cũng không khác thế, duy lần này thần đã nói là chờ khám nghiệm xong sẽ trình lên. Khám xong các viên ấy nói là sẽ trình ngay, chỉ có thần vốn ngu chậm, lo nghĩ hời hợt đến nỗi có chuyện trễ nãi. Các viên ấy đã được tha thứ từ lâu, nếu thần quả có giấu diếm thì những viên quan kia tất đã làm. Xin xét lỗi gốc có ý bao che, các viên ấy cho là thần trễ nãi bị phạt cũng chẳng dám nói gì, chỉ có điều là thần lạm ké chức vụ đầu Bộ, đấy đều là tội của thần gây lụy cho người khác, lòng rất hổ thẹn không yên. Ngữa xin ban ơn cho gộp 9 tháng phạt của ba viên kia thêm vào cho tội của thần, đó là lời tự đáy lòng, thần không dám có chút màu mè nào mới dám mật tâu, cúi mọp xin chờ xoi xét ban ơn cho. Châu phê : Đã là đồng sự, làm sao không có lỗi ? Vậy đặc biệt giảm bớt số lượng (các chữ Tam trong tam nguyệt ở phiến đều có Tấu son tô thành chữ Nhất) ¹¹³.

- Bắt đầu đánh thuế nha phiến. Được ban bộ sách : truyện Lý Bố, Lý Giáng, Bùi Độ.

- Tháng 2, Cơ mật viện tâu : Nay kính vâng Châu phê trong có khoản : Vĩnh Long, An Hà xa xôi cách trở, nay muốn phái người đem phẩm vật vào tặng giao hiếu, nhân dịp xem hư thực ra sao. Viện hãy trình ngay. Kính vâng, bọn thần cùng bàn, xét thấy người Phú Lãng sa đối với ta không phải là chỗ để biếu xén, nay đang muốn nắm các tỉnh biên giới để bắt can phạm ¹¹⁴ . Muốn cho đạo giáo được truyền thông là việc trong ý của họ. Dẫu có biếu bằng quà ngon tưởng cũng khó làm họ động lòng, huống chi phái người dò xét mãi chỉ khiến cho họ càng nghi. Phái viên Đặng Bá Bình từng nói : Viên tham biện của họ là Vi Ân bảo là Phái viên đến thăm thường thường thì ở đấy số người mộ nghĩa khá nhiều, ý của y thì không phải là ta không làm cái việc dụ ngầm. Nay phái viên chưa về, lại phái đến thêm e chúng đang nghi càng thêm nghi, mối xích mích một khi đã mở ra thì lại càng khó xử trí. Kính xin chuẩn y cho.

- Được ban một Kim khánh LIÊM - BÌNH - CẦN - CÁN hạng nhì, có tua. Kính Dụ rằng ban cho như thế để giữ lòng làm việc đều nhớ đến 4 chữ ấy, thân thể cốt sao xứng hợp, lại làm món gia bảo lâu dài để giáo huấn con cháu chớ quên đem hết lòng gánh vác việc trông cậy.

- Vâng mệnh cùng các đại thần luân phiên cầu mưa ở đàn Ngọ môn. Bộ Binh tâu : Nay căn cứ vào bản tâu của quan ở đạo Quảng Trị rằng Tri huyện Thành hoá là Nguyễn Duy Tự ¹¹⁵ xin đem binh đi giải quyết việc ở Trấn Lao bảo, nhân tiện dò ba châu mọi ở Lao cùng các việc khác. Vả chăng xứ mọi đang vô sự nên giữ cho yên tỉnh mà trấn giữ, há nên gây một náo động một cách khinh suất ? Nay đem binh đến dò xét không chỉ làm nhọc cho binh lính chịu lam chướng vô ích mà thổ dân sáng kiến ¹¹⁶ dễ đưa đến Kinh nghi sinh nhiều bất tiện. Xin tư cho quan ở đạo hãy triệt về. Kính xin chuẩn y cho.

- Tháng 3, cùng Phan Thanh Giản phúc trình : Hoà ước qui định bồi tiền Tây 4 trăm vạn đồng, khấu thành bạc lạng là 288 vạn lạng chia làm 10 năm, mỗi năm hai lần 20 vạn đồng. Từ hai năm Tự Đức 15 và 16 đã giao được 79 vạn 4 ngàn 9 trăm 51 đồng, còn thiếu 5.419 đồng lẻ, thành lạng 3.635 lạng. Lại năm 17, có một kỳ 20 vạn đồng chưa giao, tiếp đó ban mệnh cho bộ Nội vụ dựa theo tiền Tây (bảy tiền hai phân) chế thành 1 đồng (một mặt khắc Tự Đức Thông Bảo, một mặt khắc 7 tiền 2 phân) đưa vào Gia định hỏi Phú soái nhận không, họ không nhận nên thôi.

- Giặc biển đốt phá cướp bóc các xã An lộc, Thành công, Lãnh thủy ở cửa Thuận an, vâng phái 200 biền binh Tuyển phong đem đủ khí giới, đại bác đồn trú ở bờ biển cửa Thuận an. Giặc bể cướp ở Ấp An cư cửa biển Hải vân, phái 150 lính Tuyển phong, 12 lính Thần cơ đem đại bác trú đóng 2 cửa Hải vân và Chu mãi để phòng chận ¹¹⁷ . Tiếp đó, thấy giặc bể qua lại bất thường mà ven biển Thuận an lại quá rộng, việc phòng bị khó chu đáo nên triệt số tuyển phong trú đóng ở đấy về rồi phái 60 lính Thần cơ, 200 lính thủy, 200 bộ binh, tùy nghi đóng ở các xã đông dân, chia đoạn ra nấp chận, lại cấp khí giới cho Đoàn kết ¹¹⁸ trú giữ.

- Quan bộ Binh tâu : Giặc bể hiện đang tản ra hải phận Thanh nghệ, thế rất tàn bạo mà số thuyền quân thứ thuê của người Thanh hiện đậu ở Đồ sơn cũng không được việc gì, tưởng nên ưu tiên cho nơi cần gấp đã, xin khẩn ra lệnh cho quan ở Thứ căn cứ tình hình ấy mà bớt ra, phái nhanh đến hợp với số binh thuyền nguyên phái của tỉnh Thanh, chung sức đánh dẹp. Kính xin mật sai quan ở Thứ là Nguyễn Tri Phương biết để lo liệu.

- Tháng 4, can việc giặc bể vừa đến ấp An cư cửa biển Hải vân cướp bóc, bị phạt bổng sáu tháng ghi vào sách. Can việc Đinh Đạo có con giấu nuôi ở nhà Phò mã Nguyễn Đình Tứ, không phát hiện được, bị giáng 1 cấp lưu.

- Bộ Binh tâu : Hai chiếc tàu đồng trong đội tuần phía nam thì chiếc Bình dương chưa ra biển ¹¹⁹ chỉ còn chiếc Thụy ngục, quay bên này thì mất bên kia. Còn tàu tuần phía bắc thì bốn chiếc Cự hải, Hải vân còn nằm lại cửa biển. Mặt biển Thuận an rộng, nếu mạo hiểm đi cầu may thì không bảo đảm mọi bề. Gần đây việc mất binh thuyền đều là bị giặc biển ném chậu lửa, thùng lửa ¹²⁰ gây nên. Thực ra chỉ tại vì bác thủ không đắc lực, súng đại bác bắn không được xa. Vậy xin dựa vào sức chở của tàu tuần các tỉnh mà đặt thêm 3 - 4 cổ đại bác Oanh sơn, chọn kẻ trẻ, khoẻ từng rành trong việc diễn bắn đường biển ¹²¹ phái qua lại cửa biển diễn tập bắn đạn thật, một là để lính bác biết rõ sức súng, 1 là để binh thuyền rành quen tiếng súng tuần tập cửa biển. Nếu như giặc bể ở lâu trên biển, thế khó đừng được thì mới thì mới tư cho quan Chuyển vận sứ lấy tàu đồng cùng tàu tuần kết liên hộ tống đến cửa Thuận an như tàu tuần phía Nam đã làm. Còn như tàu tuần phía Bắc, chưa có tàu đồng thì nên chờ đã. Kính xin chuẩn y cho.

- Giặc bể cướp đồn Tư hiền, vâng phái 100 biền binh Tuyển phong, 2 chiếc chiến thuyền đánh dẹp gấp. Cùng Phan Thanh Giản, Phạm Phú Thứ đem lính Thị vệ xét xử ty Cẩn tín mua ép hàng hóa của dân, vâng giao cho hai bộ Hộ và Binh tra xét. Trước đó, Ty ấy tuân chỉ, lãnh nhiều tiền quan ¹²² chia đi đường thủy, đường bộ thu mua vật hạng.

- Cùng đình thần tâu : Phủ hạt Ba xuyên của tỉnh Hà tiên cùng với Long xuyên, Kiên giang, địa thế kề nhau, ruộng đất phì nhiêu, lợi tức gạo muối đứng vào hàng đầu các tỉnh. Gần đây Cao man nhận là đất cũ cũng chỉ vì lợi mà tranh vậy. Nay Man trưởng tên Ân lại cùng Phú soái qua lại, chẳng khỏi dựa dẩm để đòi khôi phục đất cũ. Điều mà Thị lang Lê Đình Đức đã xin (dời tỉnh thành Hà tiên về dựng ở Sóc trăng của Ba xuyên) cũng là dựa vào hình thế của ta mà trấn áp dân man. Có điều là Pháp với ta sự thành thật tin nhau chưa có mà tù trưởng Man lại là kẻ được người Pháp giúp đỡ, nếu một mai có nhúc nhích gì thay đổi thì tin tức tuyên truyền ra dễ lấy lòng nghi cho người, lại làm cho bọn mọi chóng nảy lòng xấu, e chưa coi là ổn thỏa được.

Xin hãy để cho quan tỉnh ở đây tỏ thêm lòng thân thiện, dần dần đem đất ấy dựng thành hào luỹ y như kiến thiết một thành tỉnh, phái lính sắp đặt muôn phần vững vàng nhưng chỉ tỏ cho có vẻ là để sửa rộng thành cũ, đừng phải gây ra tiếng tăm hình tích gì cả mà sinh ra điều nghi ngờ. Lấy đó làm chỗ phòng giữ, bình thường thì hình thế cũng đủ trông cậy, có thể ngăn hẳn sự dòm dỏ từ bên ngoài. Nếu sau này có dời về xây dựng thì nền tảng đã sẵn, có thể lo liệu được ngay, cũng không đến nỗi có chuyện trở ngại là việc chưa nhúc nhích mà tai tiếng đã bị nghe thấy rồi vậy. Kính xin chuẩn y.

- Cùng đình thần tâu : Từ Hà tỉnh về phía Bắc, trong dân chúng chưa dùng tiền đồng, lòng người cũng chưa có thói quen ấy. Đã ba lần bốn lượt triều đình đã định chương trình, phép tắc mà người dân bé mọn vẫn bám lấy thói cũ. Ấy là do ngày thường, giới chức Tổng lý không nghiêm cùng quan lại gần dân không gia tâm mở lối mà ra thế. Xin hãy đem những điều cấm, sức ra cho Tổng lý, phủ, huyện hiếu thị cho dân trong hạt rằng từ việc chi phát lương hướng cho tới nộp thuế, các việc cầm cố bán mua trước phải lấy tiền đồng chiết khấu rồi mới đến tiền kẽm, khiến cho dân biết tiền đồng là quý, vui vẻ mà dùng. Nếu ở chợ quán mua bán mà còn có kẻ nâng giá hàng, không chịu mua bán thì Tổng lý phải nghiêm trách, giải quan trị. Hạn trong một năm là phải thông hành, không trở ngại nữa. Hãy đem điều đó hiếu thị cho dân biết. Hạt nào còn có trình tệ ấy nữa, bộ Hộ phải đem ra xử phạt. Như vậy thì lịch trình sẽ có hạn mà lệnh tất thi hành được, tiền tệ lưu thông Nam Bắc không còn khác nữa. Châu phê : Chuẩn y lời tâu. Làm đi !

- Tháng 5, cùng các đại thần đến 3 cửa biển Chu mãi, Tư hiền, Cảnh dương cùng xem hình thế, tâu xin giữ nguyên như cũ. Đồn Miếu đôi ở Tư hiền cùng các vọng lâu ở bến biển, lúc hữu sự thì rút về phục chận ở lũy đài, còn bao nhiêu thì chia ra phòng giữ những chổ đáng nương cậy, còn đồn trên núi và hai đồn khác ở cửa biển thì xin đình việc tu bổ, xây dựng. Kính xin chuẩn y. Trước đó, kính vâng sắc dụ trong có một khoản : Ba cửa biển Chu mãi, Tư hiền, Cảnh dương cạn hẹp, ở đấy đã thất thủ một lần do phòng bị sơ sót vậy. Các đại thần Phan Thanh Giản, Đoàn Thọ, Trần Tiễn..., Nguyễn Hiên như thay nhau đến xem lại một lần, bàn nhau cho thoả đáng mới hợp lòng trẫm.

- Cùng hai bộ Hộ và Công tâu : Các tỉnh, đạo chia nhau đóng thuyền tải, chỉ có vài ba tỉnh tiền gạo đầy đủ, ngoài ra đều không có được bao nhiêu, chổ thì xin thêm lính đi kiếm vật liệu, chổ thì xin nâng thêm giá cho mua, sai mua, chổ thì xin triển hạn đến tháng chạp hoặc tháng giêng sang năm, chẳng đâu giống đâu cả. Nghĩ nên tùy tiền gạo đầy vơi, giảm bớt 35 chiếc, còn lại phải đóng 40 chiếc, chia làm 3 đợt cho xong, nơi nào đóng được nhiều thì tiếp tục lo liệu, cốt cho xong nội trong năm nay. Vua chuẩn y.

- Bộ Binh tâu : Kỳ này thuyền Thanh đậu tại các cửa biển xin được mua gạo cùng các thứ khác. Vâng chiếu theo giao kèo thuê mướn đã ghi rõ thời hạn hành trình, phái viên ấy làm thế nào mà để họ được sửa đổi kéo dài thành tốn kém nhiều, xin để quan ở Thứ là Nguyễn Tri Phương sức cho phái viên tùy cơ bàn bạc cho thỏa đáng cùng nghiêm trách những người bảo lãnh, khuyên các thuyền ấy mau ra sức đánh dẹp. Can việc chọn ngày tốt sửa chữa các tôn lăng, đốc suất lựa chọn không hợp, bị phạt bổng 3 tháng ghi vào sách.

- Tháng 5 nhuần, cùng Phan Thanh Giản tuân duyệt sớ tâu của Thị lang Nguyễn Uy. Các cửa biển ở Hải dương, thương thuyển tấp nập mà cấm chỉ thuyền Thanh thì có ba điều hại, vẫy mời thương nhân nước Thanh thì có ba điều lợi nên phải tâu lên. Tiếp đó lại tâu : Bên ngoài phép tắc còn không khỏi bỏ sót kẻ gian, nhưng có cấm thì kẻ gian có cái để sợ, chẳng hơn là không cấm hay sao ? Trước mắt, hiện nay mùa lúa mất mãi, giặc bể chưa yên, cái ăn của dân, cái dùng của lính đang rất khẩn thiết, nếu nghe lời xin thông thương của họ thì gạo sẽ rò rỉ ra ngoài, dân ta lấy gì mà dùng ? Huống chi giặc bể đang đói, thuyền buôn dựa đó mà kiếm lời to, bán lén cho chúng, chẳng khác gì mang lương thực trao cho kẻ cướp hay sao ? Kính xin chuẩn cho chép ra giao quan ở Thứ Hải an biết mà giải quyết.

- Bộ Binh tâu : Nay kính vâng xét các đời trước ban cho những người đỗ thi võ, có tên gọi nào nghe sát và nhã có thể gọi được xứng nhất. Kính tuân vâng tra cứu Bắc triều trong khoảng Đường, Tống, Minh, Thanh có lập thi cử nhân võ hoặc các khoa thi hội thi Điện về võ thấy trong đó chỉ có đời Hiếu Tôn nhà Tấn là ban cho người đỗ đầu là Võ cử cập đệ, còn lại thì ban là Võ cử xuất thân, cho đến Thanh điển thì thấy có Nhất, Nhị, Tam giáp Võ tiến sĩ hậu tuyển thủ bị. Lại tra đời Lê cũ, khoảng các năm Vĩnh Khánh ¹²³ đặt phép thi Bác cử, người đỗ được ba trường là Tạo Sĩ. Nay vâng xét rằng những người dự trúng giáp đệ kỳ phúc thí bên võ xin đổi tên là Võ tiến sĩ (lúc đầu bàn là Võ sĩ) để có phân biệt - Xin ban chỉ cho làm như thế để sắp tới mở khoa Võ tiến sĩ.

- Cùng đình thần tâu : Đạo triệu hòa ¹²⁴ gốc ở Chí thành nhưng phải chờ lâu mới rõ, không phải là muốn được trong sớm chiều . Chỉ có Hoàng thượng một lòng kính cẩn siêng năng mới đón được sự giúp đỡ huyền nhiệm. Bọn thần lớn nhỏ đang rửa tâm đổi trí, cung kính hợp sức làm một để thực lòng phụng sự lâu dài, mỗi mỗi công việc đều sửa trị hợp lòng dân để cho Hình với Thanh cảm nhau, vời nhau hầu mong sự đáp ứng của Tự nhiên. Đến như các phép cứu hoang ¹²⁵ đều đã thi hành, những gì có thể đem ra chạy chữa cho dân đói đều không còn sót cách nào. Xin hãy sức cho các địa phương thừa hành thật lực : hoặc là kiếm việc làm cho dân nghèo, hoặc là lo phát chẩn. Những đường sông bị ứ lấp thì khơi ra có thể dẫn nước vào ruộng, khơi cho sâu có thể dựng xe nước để tưới, hoặc đắp đập đê để ngăn nước mặn để bảo vệ nhà nông khiến lũ lụt hay hạn hán không gây được tai họa. Đến mùa cày cấy thì xét kỹ nông dân, như không có giống má hoặc trâu bò, cày cuốc thì chi của kho giúp đỡ khiến khỏi mất thời vụ mà cái ăn của dân cũng thơ thới vậy. Kính xin cho chép gởi trong ngoài.

- Can việc đã cùng đình thần không xét cử Viên ngoại lang Lê Văn Duyên, bị giáng hai cấp lưu.

- Tháng 6, vâng Dụ : Việc quân ở Hải an đã lâu mà chưa kết thúc, trẫm đã thân chế sắc dụ khích lệ dốc sức, nay đặt phái Thượng thư bộ Binh sung Cơ mật viện đại thần kiêm quản Khâm thiên giám, Chưởng Tập hiền viện Trần Tiễn ..., cầm cờ tiết đem Dụ đến giữa ba quân tuyên bày cho long trọng sự thể mà nghiêm quân chính. Xưa Bùi Độ ¹²⁶ tự xin đi vỗ về Hoài tây mà nhưng công rực rỡ, trẫm rất khen phục. Há nay không có người như thế ư ? Khanh là đại thần của nước, được chú trọng đã lâu, biết rành phép tắc, điều khiển Hạ quan ¹²⁷ cơ nghi thông thạo, có lòng báo đáp, khẳng khái nguyện làm, hâm mộ hiền nhân, rất xứng ý trẫm, lần đi này cho phép tùy nghi. Kẻ tòng sự từ Đề đốc trở xuống, thấy đích xác ai có tài năng hay không, quan trọng thì tâu xin thưởng phạt, còn tầm thường lỗi nhẹ, nếu viên chức lớn thì răn trách, quản vệ trở xuống thì trừng trị. Có công nhỏ thì cho phép chi tiền bạc ở tỉnh mà thưởng, thể theo ý trẫm, đức trẫm mà tuyên cáo như thế nào cho tướng sĩ phấn khích thêm bội phần, 3 quân một lòng dũng cảm để việc diệt giặc sớm xong, khỏi phụ lòng trẫm đặc biệt trí ý.

Lại cho phép xét kỹ quân tình, thế giặc, vì lẽ gì lâu nay chậm chạp, với nay làm thế nào để thắng nhanh, nếu xác định được mưu toan có thể vạn toàn thì một mặt mật bàn cùng Tổng thống Nguyễn Tri Phương, Tham tán Phạm chi Hương, tùy cơ lo liệu ổn thỏa cho hợp với công việc, một mặt viết sớ đệ nhanh về tâu. Nếu chưa dám đệ lên, tất là còn đợi trù tính chín chắn thì cứ dựa sự thực về tâu ngay đợi chỉ. Đi về hạn trong một tháng để ta khỏi trông, có cần mang theo thuộc ty mấy người thì cho phép chọn xin tùy phái. Lại truyền chỉ cho bọn Nguyễn Tri Phương ai nấy hết sức trù liệu làm sao cho việc sớm xong, đừng để thiếu sót thua cả trước kia là được. Lại vâng Châu phê : sao ra rồi bái mạng đi ngay.

- Dâng phiến tâu : Nay xin chuẩn cho thần trước hết đến quân thứ Hải an công cán. Xin nội các soạn giao cho một ấn Khâm sai quan phòng để gặp lúc phải dùng. Lại thấy số bộ thuộc của thầy có Viên ngoại lang Phan Khắc Kiệm, Chánh bát phẩm Lê Chánh là người siêng năng cẩn thận, chữ viết đàng hoàng xin cho đi theo đường dịch trạm để đến làm việc. Kính xin chuẩn y cho. Lại vâng Châu phê : Cấp lộ phí cho quan Khâm sai 5 lạng bạc, Phan khắc Kiệm 3 lạng, Lê Chánh 2 lạng. Lại vâng Châu phê : Bọn Hoàng văn Tuyển bộ Binh cùng lo liệu công việc của Bộ, ngày đêm không rời. Việc ở giám ¹²⁸ giao cho Phạm Phú Thứ quyền Kiêm quản.

- Tháng 7, ra Hải dương, thấy dân đói đến 8-9 ngàn người, có người chết đói. Thương lượng trích kho tỉnh 3.000 phường gạo giao phủ huyện phát chẩn. Một mặt phát, một mặt dâng sớ chịu tội. Vâng Chỉ cho là vì phải cứu gấp nên tha tội. Cho phép ra lệnh kẻ giàu có, các quan phủ, huyện, tổng, xã, lại, biền chia nuôi cùng cấp sang tỉnh khác vì tỉnh ấy đói lớn, khoản gạo 30.000 phương để phát chẩn. Quân thứ Hải ninh khôi phục được thành Hải ninh, cắm cờ đỏ báo tiệp ¹²⁹ . Can việc các Đề đốc Hoàng Thành, Tôn Thất Đính ¹³⁰ ở quân thứ Hải an, vin cớ đau ốm, tự tiện bỏ về, không tuân quân pháp trở lại, bộ giáng 1 cấp lưu.

- Tháng 8, từ Hải an về, vâng đem hiện tình của quân thứ ấy tâu rõ từng việc. Lại tâu : Đường cảng ở Thanh nghệ trước đã nạo vét nhọc công và tốn tiền rất lớn, từ khi ngưng vận tải đường sông thì trong đó có đoạn lấp, xin tiến hành khơi dòng sâu như nhau cho cả công lẫn tư đều lợi mãi mãi. Châu phê : Chuẩn y cho quan hai tỉnh ấy khám rồi khơi dòng.

- Tháng 9, Cơ mật viện bàn, tuân mệnh viết thư khước từ việc nước Y pha nho phái A Răng Đa đệ thư xin cho làm Lãnh sự Đà Nẵng. Cùng bộ Lại tuân xét lạc quyên các người làm việc thật thạo việc chữ, tính toán, soạn thảo giấy tờ, võ nghệ đáng bổ phẩm hàm văn, võ, lệ, dựa theo Bộ, Tỉnh, Doanh, Vệ trình lên ¹³¹ .

- Tháng 10, đình thần vâng đem các cuộc đất lần lượt cùng chọn đại cát cuộc Vạn niên cơ. Châu phê : thưởng gia 1 cấp . Vâng tuân ân chiếu nhân Vạn thọ Khánh tiết, được khai phục hai cấp. Can việc cùng triều đình duyệt trễ nãi các khoản trình bày của Võ Trọng Bình, tổng đốc An Tĩnh, bị giáng 2 cấp lưu. Vâng sung làm Độc quyển kỳ thi Nhã sĩ, một người đạt cập đệ Đệ tam danh ¹³² là Đặng văn Kiều, người Hà tĩnh. Bốn người Đệ nhị giáp Nhã sĩ : Nguyễn Phiên quê ở Hà Nội, Nguyễn Văn Trang quê Hải dương, Phạm Duy Đôn quê Quảng bình, Nguyễn Đức Bình quê Hà tĩnh. Vâng Dụ trong có khoản : Lần này các quan chấm thi phải khai duyệt lâu ngày, đều có chút nhọc nhỏ trong việc đọc quyển nên thưởng cho Thượng thư bộ Binh sung Cơ mật viện đại thần, Kiêm quản Khâm thiên giám, Tập hiền viện là Trần Tiễn ... 4 Mỹ kim tiền, 1 chiếc có tua. Giao cho Bộ chọn ngày để ban yến 1 bữa ở Bộ đường cùng ban thư để tỏ sự ưu đãi đặc cách.

- Được ban 2 bài thơ ngự chế như sau : ¹³⁴

Ôm mái chèo xui nhớ nước sông ¹³⁵

Phẫu đầy luống thẹn mộng cho không

Nghìn vàng xương ngựa mua nào tiếc ? ¹³⁶

Ngỗi cung tấp nập vạn anh hùng ¹³⁷

*
* *

Mưa gió dầm dề ngại bước chân.

Vỗ đùi ¹³⁸ Hàn Phạm ¹³⁹ tiếng ca ngâm ¹⁴⁰

Mười phần như quả năm phần được

Trinh cán ¹⁴¹ lo chi chẳng có phần ?

- Dâng phiến tâu : Nay Giám của thần tuân vâng lời phê trước đây dặn các việc : Hàng năm cứ đến kỳ là chiêm nghiệm, từ mồng một tháng giêng đến cuối tháng chạp đều tư cho quan Phủ trình lên các khoản ứng nghiệm hoặc không, xin kính vâng kê ra dâng lên. Giám của thần đã sức cho thuộc ty dựa theo kỳ mà chiêm nghiệm, đăng ký xong, đến năm sau gom các bản đã chiêm nghiệm, đã hơn 3-4 năm, không có khoản nào xác nghiệm cả. Thần trộm nghĩ rằng các sách đã chiêm của nước Thanh ở gần Bắc cực so với ta ở phương Nam phong thổ không đồng cho nên sách có câu : “ Năm phương đều có tính, nghìn dặm chẳng cùng vẻ”. Nếu đem những điều các sách đã chiêm mà chiêm lại thì có nhiều sai dời không nghiệm đúng được. Xin ngưng việc gom các bản chiêm nghiệm để khỏi vấy bụi ¹⁴² . Kính xin chuẩn y cho.

- Cùng Đoàn Thọ tâu : Nay vâng Sắc trong có khoản nói : Nay hãy phái người có khả năng viết thư, trình bày thành thật tình thế, xin đem ba tỉnh Vĩnh long, An hà đổi 3 tỉnh Định Biên, Định tường thì đôi bên đều yên, như họ không nghe theo thì thêm một hạt Định tường, cốt lấy lại được Định Biên, tuy khó nói ra cái thế bất đắc dĩ ấy. Bọn thần trộm thấy một hạt Gia định đất hiểm yếu, lợi to lớn, bọn họ không chịu nhả ra đâu. Vạn nhất mà ta đắc lợi thì đất đai hình thế béo gầy, thuế má qua lại ta không được gì, chỉ nhận tiếng suông. Huống chi gần đây Phú soái cùng hai tỉnh Long giang sự tình có phần lủng củng ¹⁴³ nói không ăn lời, chẳng khỏi cho rằng ba tỉnh của ta lân cận với Man có thể vì đấy mà xảy ra chuyện lôi thôi. Lại nữa, dân ba tỉnh Long An Hà kinh hải nhiều hơn một bậc, sợ không lấy gì làn vững lòng người, xin hãy từ từ mới làm việc ấy được. Châu phê : Tuy tính quẫn nhưng cũng nên liệu sao cho đúng tình thế.

- Cùng đình thần tuân cử Hiệp biện đại học sĩ Phan Thanh Giản, Thượng thư bộ Hộ sung làm Kinh lược đại thần Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên. Cùng Đổng lý Trung quân Đoàn Thọ, Thượng thư Nguyễn Văn Phong cung vâng đem kết toán số thợ Dương xuân từ mồng một tháng này đến cuối tháng, hiện đã làm được bao nhiêu sở, sở nào đã xong cùng sở nào công trình ước chừng được mấy phần mười, cùng vật liệu đã mua sắm, chưa sắm ra sao, kê ra trình lên. (Từ nay về sau đến cuối tháng đều làm theo lệ ấy) .

- Tháng 11, cùng Phan Thanh Giản, Đoàn Thọ, Phan Huy Vịnh, Nguyễn Văn Phong duyệt xét các bản điều trần của Phạm Phú Thứ, Nguyễn Chánh, Lê Bá Thận theo từng khoản mà lần lượt trình lên. Châu phê : Cái nào nên chép ra thì lo chép, chớ để sót . Cùng Phan Thanh Giản dâng phiến tâu : Tháng 12 năm trước, bộ Công của thần đã xin cho quan địa phương sức xuống các viên phủ huyện chiếu cứ các xã thôn trong hạt có các hộ buôn bán ở lâm phận, người nào muốn lập hộ bán gổ, đốn nộp cùng định hạn chở nộp thì thưởng bằng chức hàm, gia cấp thì trình lên. Kính vâng phê giao cho bọn thần duyệt rồi phúc trình.

Bọn thần đã vâng hỏi, xét nghĩ : Cây gỗ là thứ nhu cầu cần thiết mà lập hộ hòa mãi ¹⁴⁴ cần có tình người thì mới thực có hiệu quả. Nay xét việc lập hộ làm gỗ mà qui định đến nộp bao nhiêu, hạn cho làm hai năm mới được cấp bằng thí sai là việc phiền phức khó khăn, chưa chắc lòng người vui vẻ tình nguyện. Huống chi Tổng lý thúc lính, trưng lương niên hạn đã đủ mà lệ không thưởng cấp gì, nay đem những điều ấy mà cam kết, bảo đảm với họ chuyện làm gỗ nếu họ được thưởng hậu có quá mức thì nghĩ cũng không thỏa đáng vậy . Nay nguyên Khâm phái ¹⁴⁵ Nguyễn Lâm dâng tập xin thôi cấm khai thác thiết mộc, giao cho đình thần xét duyệt, vậy việc ấy xin giao cho đình thần xét nốt cho được thỏa đáng. Kính xin chuẩn y cho . Can việc thuộc ty làm lý lịch võ biền sót không truy ra được, bị phạt bổng 9 tháng ghi vào sách. Can việc cứu xét Hoàng Văn Vĩnh đưa tên Thiệu đến trễ, bị phạt bổng 6 tháng ghi vào sách.

-Tháng 12, xong việc võ công quân thứ Hải an. Cùng Đoàn Thọ tâu : Nay vâng duyệt về thế giặc và tình hình biên giới của tổng đốc Vĩnh long Trương Văn Uyển và tổng đốc An Hà Phan Khắc Thận, bọn thần trộm nghĩ 3 tỉnh ấy lẽ loi mà Cao man đã bị Phú lãng sa bảo hộ vậy hãy chịu lép vế để họ yên lòng. Hãy ngăn chận biên giới, như thấy có kẻ lấy danh nghĩa nào đó vào địa giới của ta thì bắt giao để dứt mối nghi ngờ của họ. Còn tên Bà Đồ là dân Miên mới qui thuận thì mặc kệ cho đi hay ở tùy ý và giục luôn thổ tù Tôn Mạnh hãy sớm trở về đất Miên mới có thể cắt đứt sự nghi ngờ mà đỡ lo ¹⁴⁶ . Còn như Thất sơn, năm trước đã lập thôn, đánh thuế, đất ấy nằm vào khoảng giữa hai tỉnh An Hà, lại có sông Vĩnh tế là ngạch cửa chận chắn đều là đất của ta, người Miên nhờ người Phú đòi lại. Đó là lời đòi trái ngược với sự liệu định của tỉnh Vĩnh long mà nước Phú chưa từng nói rõ, nếu ta nêu ra trước, e sẽ bị dòm dỏ cạn sâu hoặc có làm chuyện gì khác nữa. Lòng dạ quân Miên hãy cứ để yên chờ họ có nói gì đã, rồi hãy tùy cơ đối phó. Kính xin chuẩn y sao ra cho quan Kinh lược Phan Thanh Giản và quan tỉnh lo liệu.

CHÚ THÍCH :

59. Tĩnh man : mọi không nổi loạn, phân biệt với ác man.

60.Kinh thú : lính Kinh kỳ đồn thú ở địa phương.

61.Trung bảo : lính bảo vệ miền Trung. Cũng như Kinh thú, các lực lượng này nhằm phòng ngừa ý đồ ly khai của địa phương.

62. Có lẽ thí nghiệm này thất bại. Tuy phản ánh tính ngây thơ nhưng cũng tỏ được quyết tâm táo bạo nhằm đánh tàu Tây.

63.Lê thuyền : thuyền thường không trang bị gì, tương tự kiểu gọi Lê dân (dân thường).

64.Ỷ đốc : chữ quen dùng trong ngôn ngữ. Thực ra là ỷ giác, chổ phòng thư hổ tương như trâu rừng, dựa sừng nhau hoặc hai chiếc sừng dựa sức nhau.

65.Bắn bông : bắn cho có bắn chứ không cốt để trúng đích. Có lẽ đây là tiếng lóng của con nhà lính (tác giả dùng từ hoa bác). Trong nghề kéo sợi, người ta dùng cung bật mãi trong bông vải, mượn sức rung của dây cung làm cho bông tơi ra, dùng đấy làm con cúi mới kéo nên sợi được. Lẽ ra phải dùng chữ xạ nhứ, nhưng tác giả cố ý tinh nghịch xài tiếng bồi, cũng như Nguyễn Công Trứ viết Tổ tôm tên chữ gọi Hà sào (hà : tôm, sào : tổ) nhưng thực ra tổ tôm tên chữ là tụ tam(bộ ba văn - vạn - sách kết thành một tụ) .

66. Chế liệu : đại bác của ta lệ thuộc trình độ nạp đạn, do đó việc nạp đạn được gọi là chế biện, chất lượng và hiệu lực tùy người bác thủ.

67. Tuyệt vời : dịch ý mấy chữ “động chúc cơ nghi” (đúng cơ hội ... động phòng hoa chúc !) .

68. Bến cát : dịch tạm từ sa chữ (dãi nước cạn có đáy cát nằm ven sông, biển) .

69. Thiết long : rồng sắt, chỉ số xích sắt thả ngầm để ngăn tàu địch.

70. Chính khí đạt nguyên : thuốc trị cảm cúm.

71. Sắt tây : nguyên văn Tây dương thạc thiết (sắt chín của Tây).

72. Cáp châu : tên này có vẻ không đúng với tên địa phương (tương tự trường hợp chú thích 56). Rất có thể tên chính thức là Bãi Hến, Bãi Sò hoặc Bãi Nghêu.

73. Bảo đại định công an dân hòa chúng thượng tướng quân : tên đặt cho một loại súng ngụ ý gửi gắm ước vọng : viên thượng tướng quân giữ nghiệp lớn, nên công đại định, yên dân chúng (không nổi loạn).

74. Trượng = 10 thước = 100 tấc = 1.000 phân = 3^m,2 ; Dặm = 180 trượng = 576 m.

75. Tỉ giá qui định dưới thời vua Minh mệnh : 1 lạng vàng = 5 lạng bạc.

76. Trăm đồi : nguyên văn bách đôi, có thể dịch trăm đống, trăm đồi, trăm gò. Trăm chỉ là cách nói chỉ toàn thể, chứ không xác định số lượng cụ thể chính xác. Dịch như thế để giữ vẻ. 77. Tuyên ủy : nói lên lời vỗ về, nhân danh vua.

78. Diện sắc : vua hỏi trực tiếp.

79. Kỹ nghệ : nghĩa cổ, tương đương với nghĩa kỹ thuật ngày nay.

80. Hỗ giao : trao đổi lẫn nhau hòa ước mỗi bên đã ký.

81. Hứa vội : nguyên văn “Khinh hứa”, chỉ hứa mà chưa cân nhắc kỹ và không đủ thẩm quyền.

82. Về chầu : nguyên văn “quí cận”, tức về gặp riêng vua, khác với chầu là gặp chung theo lịch thị triều.

83. Diện phúc : trình bẩm trực tiếp vua.

84. Kho noa : chữ noa cũng có nghĩa là kho, tức là dùng thừa một chữ. Rất có thể tác giả muốn xài chữ caisse noir (quỹ đen, quỹ riêng) nghe cho ngộ ?

85. Thượng phương : viên quan chuyên làm đồ dùng hoặc chế thuốc quí dành riêng cho vua. Dần dà về sau, sản phẩm ối đọng quá khỏi chế nữa, chức quan nọ cũng dẹp luôn, hai chữ đó trở thành chỉ kho hàng ối của vua.

86. Ứng cử : chỉ người dự thi Hương. Họ được phép trình bày công khai quan niệm và nhận định của mình trong bài văn sách ở trường thi. Nếu hỏng họ được Tú tài, nếu đổ họ trúng Cử nhân.

87. Tiện nghi hành sự : nghĩa cổ, làm việc thế nào tiện cho lẽ chung, hợp với tình riêng (tiện ư công, nghi ư tư).

88. Dịch âm : Cổ vân : Sinh ư tam sự chi bản như nhất đại nghĩa cố chiêu nhiên,

Ủy chí nan đào dật,

Đại đàn cơ tố xan.

Kình thảo đãi phong tật,

Cẩu đạn hành lộ nan.

Thoát tỉ giao thùy tuất

Cao đàm dữ hùng biện,

Tất cánh quai kỳ thực.

Hà như tuyệt tư ý.

Chuyên niệm tư thần bật.

Cổ nhân kiên trọng phụ

Lợi độn cự tiên tất

Duy dĩ thành khổn phu.

Quỉ thần tự khả chất.

Bạo hổ do độ hà,

Cuồng ngạc diệt tỉ thất.

Thẩn phù bĩ hữu tri.

Hà hoạn hồ cưỡng phất

Gia danh, nhân sở hiếu.

Chí lý, nhân sở khuất.

Thiện ngôn, nhân sở phục

Nghĩa khí, nhân sở truật

Thiết thạch chung bất di,

Khê hác yên năng dật ?

An nguy tại thử cử

Khẳng tích kinh luân thuật

Vô ngôn dĩ mặc hội,

Niên lai cửu thân mật .

89. Đạo nghĩa thứ nhất : chỉ vua tôi trong đạo Tam cương (Vua tôi - Cha con - Vợ chồng) .

90. Của tin : nguyên văn ủy chí. Sai sứ giả đi giao thiệp tức là ủy nhiệm cho sứ giả ấy làm con tin (chí) và trong thực tế lịch sử, sứ giả thường bị giữ làm con tin khi cần.

91. Đường dài, gánh nặng : chỉ nhiệm vụ của kẻ sĩ, của người quân tử trong đời là : gánh nặng mà đường xa, trọn đời mong mỏi, đến chết mới thôi (nhiệm trọng nhi đạo viễn, chung thân bất quyện, tử nhi hậu dĩ - Giả Nghị) .

92. Hùm dữ, sấu điên : Ám chỉ thực dân Pháp và Y pha nho, tham lam, hung hãn. Khuyên sứ giả cảnh giác.

93. Đối phương... vật nài : thực dân biết thế yếu của ta, ta phải chấp nhận kiên trì (nói dai, nói dài, tránh khoan nhượng).

94. Tài tế thế : nguyên văn “Kinh luân”. Ngụ ý của vua Tự Đức : đây là dịp thi thố tài Kinh luân, nếu không thi thố thì tài ấy “chết” một cách đáng tiếc.

95. Mang bụi : nguyên văn “trần phụ”, ý nói ngượng ngùng như bị lấm láp khó coi (với quí đại thần toàn quyền, mão cao áo rộng, cách nói đó rất phong phú hình tượng !)

96. Cò mãn Đăng : phiên âm chức vụ Commandant (thiếu tá); Hà Bá Lý: tên Pháp là Aubaret.

97. 7 tiền 2 phân : đơn vị đo trọng lượng theo Tàu. 1 tiền = 10 phân = 3,75 gam. Trọng lượng đồng bạc hoa xoè bấy giờ 7 tiền 2 phân = 27 gam. 1 tiền tức 1 chỉ trong đơn vị cân vàng.

98. Định man : ở những nơi dân thiểu số nổi dậy, triều đình càn quét diệt xong ác man, phiến man, số đàn ông còn lại được coi là định man, bắt vào lính. Mặt khác, vì phòng xa, số mọi ở xa cách vùng nổi dậy cũng bắt luôn, đấy là tĩnh man.

99. Trấn Lao Bảo :tiền thân của địa danh Lao bảo. Dưới triều Nguyễn, tội nhân án nặng bị đưa về giam ở Kinh (Tôn Thọ Tường : Trải 72 trạm tới Kinh : án thi thế người khác), một số khác đưa đi an trí ở Trấn tức là đưa ra Trấn Lao. Ở đấy có đắp thành đất nhỏ, thấp (bảo) cắt lính canh giữ, do đó gọi là Trấn Lao bảo. Do việc quản thúc bằng bảo (thấp) nên không lập được nhiều sơ,렴hành ra lâu ngày giảm bớt chữ Trấn. Cứ thế thành quen.

100. Khẩn :Vỡ ruộng. Chữ này không có trong nguyên văn nhưng lại có dấu xoá còn nhận ra được nguyên vẹn, chỉ có đều là chữ bị xoá viết là (bộ tâm) có nghĩa là thành thật (thành khẩn) trong khi đáng lẽ phải là bộ thổ (vỡ hoang) phải chăng vì viết nhầm nên xoá đi rồi để đấy chờ giấy khô (cho khỏi nhem) để chữa nhưng quên ?

101. Thế nghiệp : sản nghiệp đời đời, được phép lưu truyền cho con cháu.

102. Nổi dậy : dịch lấy ý. Nguyên văn nói hợp cách hơn : hoàng trì xuẩn lộng (ngu xuẩn đùa nghịch bên bờ ao) .

103. Chổ này chừa trống hai chữ, vì hai khả năng : a/ có nghĩa xấu, nói ra xúc phạm, mang tính... trù ẻo. b/ người viết khó đọc, người chép bó tay, quên hỏi lại hoặc sợ đánh giá kém khả năng nên giả quên (Người dịch nghiêng về khả năng thứ nhất) .

104.Đáng tiếc : dịch tạm hai chữ tiết tiết, quá đỗi hàm súc : a/ không đáng gì b/ không gấp c/ đông, nhiều d/ tranh nhau ồn ào. Cả 4 nghĩa đều đắt. Hai vị đại thần này đi sứ ký một hiệp ước theo ý đồ của kẻ quá mạnh đến nổi lệnh vua là “ năn nỉ cho họ cảm động !”. Trong tình thế ấy, dầu không đạt kết quả vừa ý thì cũng là chuyện ngoài ý muốn, thế mà các khoa viên nhao nhao buộc tội đưa đến án trảm giam hậu, hay đánh bằng gậy. Đối với đại thần mà buộc tội đến thế, chỉ vì quan nhỏ ghét quan to, bọn tiểu nhân được thế ăn nói. Cần lưu ý là những việc cướp đất, cướp vợ, làm khó dễ thương mại v.v. dứt khoát là những chuyện có thật, hai cụ Phan và Trần không thèm hài hạch nhưng có sẵn để viện dẫn khi cần, chứ không dễ nói vu vơ với vua.

105.Vứt ra chợ : nói bóng nghĩa chữ xử tử (xưa xử tử tội nhân thường thi hành ở chợ để răn đe, nên việc đó thường là “truyền cho chính pháp thị tào”) .

106. Thú : chức đầu ngành (thái thú), hai cụ Phan và Trần đều đứng đầu bộ.

107. Kiết đỗ táo cạnh : Kiết : tố cáo điều kín đáo của người khác, đỗ : vu vơ, bộp chộp, không dựa cái gì cả, táo cạnh : hớp tớp tranh quyền the, bất chấp liêm sỉ, đạo lý.

108.Thưởng không vượt thời : thưởng những thứ không có giá trị lâu dài (rượu, vải v.v...) .

109. Khí điều : vũ trụ không xáo trộn. Triết lý nho gia cho rằng trong đất có một khí bao trùm, nhờ khí ấy mà mọi sự ổn định, khí ấy mất điều hòa là mọi tai biến xảy ra.

110. Hòa : nho gia quan niệm “đạo” của vũ trụ là Thái hòa, đạt được Thái hòa thì “trời đất mới yên vị, vạn vật mới sinh sôi nẩy nở được” (trí trung hòa, thiên địa vị yên, vạn vật dục yên - Trung dung) .

111.Nên lưu ý là lời phê này chỉ dùng chữ Ta (dư) chứ không hề dùng chữ Trẫm (ra điều tôn quí) mặc dù hai vị đại thần này phê phán khá nặng nề, bóc trần những thói nhỏ mọn của nhà vua.

112. Bừa cỏ đuôi chó : loại cỏ cao 6-7m, rất hại lúa, người ta trừ bằng cách bừa cả đám lúa, trừ được cỏ nhưng hại lây cho lúa không ít. Tác giả dùng hình tượng đó để chỉ việc tàn sát giáo dân (vừa mất dân, vừa lầm dân lương).

113. Dấu ngoặc đơn chổ này do người dịch thêm vào cho hợp văn cảnh (lẽ ra dòng chữ này phải viết nhỏ để cước chú nhưng có lẽ thư thủ lơ đễnh) .

114. Can phạm : có lẽ ám chỉ số lãnh tụ kháng chiến cùng nghĩa quân (?).

115. Nhân vật này có thể chỉ tên Nguyễn Duy, còn chữ tự có thể là do chữ đi cùng với chữ thỉnh. Tự thỉnh có nghĩa là tỏ lòng xin. Vậy phải tra ở các tư liệu khác mới xác định là Nguyễn Duy hay Nguyễn Duy Tự.

116. Sáng kiến : nghĩa cổ: việc hôm qua chưa từng thấy mà hôm nay bỗng lại thấy.

117. Chi tiết nhầm lẫn đáng ngạc nhiên : Hải vân không hề có cửa biển, Chu mãi chỉ là mũi đất. Hay là muốn nói Đà nẵng chăng?

118. Đoàn kết : lính hương dũng của mỗi làng.

119.Ý nói chưa đi biển lần nào nên không đảm bảo việc sử dụng.

120. Chậu lửa, thùng lửa : dùng chậu, thùng, chứa giẻ tẩm dầu, đặt vào quang, đốt lên ném ra làm vũ khí.

121. Đường biển : chữ Hán là Hải trình, mà Hải trình lại cũng là tên làng gần cửa Thuận an, do đó ở đây có thể mang nghĩa : những kẻ đã từng diễn tập đạt yêu cầu ở bãi bắn Hải trình.

122.Tiền quan : tiền của nhà nước (dịch tiền công hay tiền kho đều dễ bị hiểu lầm).

123.Vĩnh khánh : thời gian từ thời Vĩnh tộ (Lê Thần Tông) đến Vạn khánh (Lê Huyền Tông) khoảng 1618 - 1720.

124.Triệu hòa : rất hòa. Một lối nói cho lạ, thay chữ Thái hòa của nho gia. Với họ, HÒA là chỗ đạt đạo của thiên hạ. Muốn có HÒA, phải có cái gốc là TRUNG. Muốn TRUNG phát triển nên HÒA phải có yếu tố THÀNH. Chuỗi liên hệ đó như sau : Mừng, giận, buồn, vui... khi chưa phát ra thì là TRUNG, phát ra đều trúng nhịp (THÀNH) gọi là HÒA. TRUNG là gốc lớn của thiên hạ, HOÀ là chỗ đạt đạo của thiên hạ (Hỉ, nộ, ai, lạc chi vị phát vị chi TRUNG, phát nhi giai trúng vị chi HÒA - TRUNG dã giả thiên hạ , chi đại bản dã. HÒA dã giả thiên hạ chi đạt đạo dã ... Trung dung). Từ cơ sở lý luận đó hình thành hệ thống nhân quả : Cách vật span> Trí tri span> Thành ý span> Chính tâm span> Tu thân span> Tề gia span> Trị quốc span> Bình thiên hạ (Đại học).

125. Cứu hoang : cứu vãn nạn mất mùa .

126. Bùi Độ : nhân vật lịch sử Trung quốc, làm quan đời Đường Hiển Tông (866 - 821) được phong đến Tấn quốc công tiêu biểu cho người quân tử đạo Nho. Tính hăng hái, can đảm, cương trực, có nhiều quân công. Cuối đời, gặp lúc hoạn quan chuyên quyền, ông quay lưng với chính trường, ngao du xướng họa với Lưu Vũ Tích, Bạch Cư Dị .

127. Hạ quan : chỉ bộ Binh. Theo thuyết Ngũ hành, mùa Hạ cũng như bộ Binh đều thuộc hành Hỏa.

128. Giám : Khâm thiên giám .

129.Cắm cờ đỏ : nguyên tác chỉ nói “chu kỳ báo tiệp”, cho phép hiểu : a/ cắm cờ đỏ trên mặt thành báo hiệu thắng lợi ; b/ cho trạm phu cầm cờ đỏ chạy về Kinh báo tin thắng lợi.

130.Tôn Thất Đính : cha của ông Tôn Thất Thuyết, về sau bị đày đi Haiti, chết trên tàu.

131.Đoạn văn này tối tăm, người dịch hiểu như sau : Thực chất đây là vụ bán chức lấy tiền bỏ kho (đặc biệt là nhu cầu xây Vạn niên cơ !) để tránh chữ “bán”, cho đỡ ngượng nên nói quanh co ra như thế.

132.Cập đệ Đệ tam danh : tương đương Thám hoa .

133.Tương đương Tiến sĩ xuất thân.

134.Dịch âm :

Mỗi hoài châu tập tế xuyên tư (ti)

Doanh phẩu do tàm mộng lại trì

Bất cẩn thiên kim cô tuấn cốt,

Ngỗi cung nhất trúc chúng anh tùy.

*
* *

Phó lâm tuân vũ thượng đồn cao

Hàn Phạm ca hi phủ bệ lao

Bạt thập nhược năng chân đắc ngũ

Khởi vô trinh cán tận phong tao.

135. Nước sông : dựa ý Mạnh tử : Dân như nước, chở được thuyền mà cũng lật được thuyền (dân do thủy dã, năng tải chu việc năng phúc chu); thuyền ngụ ý ngôi vua.

136. Nghìn vàng xương ngựa : Chuyện ngụ ngôn của Chiến quốc sách : Xưa có nhà vua bỏ ra nghìn vàng mua thiên lý mã nhưng không có. Người canh cửa cam kết rồi lãnh vàng ra đi, mua về bộ xương ngựa hết 500 lạng. Vua sai chém, y giải thích : Đây là bộ xương của thiên lý mã thiên hạ biết vua quý cả xương của nó, kẻ có thiên lý mã sẽ tự đem đến bán. Xin đợi cho một năm, nếu không ai đến bán thì giết kẻ hèn này cũng không muộn. Ngay năm ấy người ta đem đến bán ba con.

137. Ngỗi cung : cung xây dành riêng cho Quách Ngỗi. Đời Chiến quốc vua nước Yên đang tìm hiền tài, Quách Ngỗi tự tiến cử mình : “Nếu chúa công cần người hiền tài thì hãy bắt đầu từ Ngỗi này”. Rồi kể chuyện mua xương ngựa như trên. Vua nước Yên xảy cung, coi Quách Ngỗi như thầy. Quả nhiên nhân tài tấp nập đến, nổi tiếng có Nhạc Nghị, Trân Diễn, Kịch Tân.

138. Vỗ đùi : Theo truyện Phùng Đường ở sách Hán thư : Khi nghe Phùng giới thiệu Liêm Pha và Lý Mục, vua Triệu mừng rỡ, vỗ đùi reo lên : Ha ha ! Ta chỉ cần có được một người ấy thì há sợ lũ Hung nô hay sao ?

139. Hàn Phạm : Hàn Kỳ và Phạm Trọng Yêm, hai danh thần đời Tống Nhân Tông, học vấn uyên thâm, dày công chiến trận.

140. Tiếng ca ngâm : Theo sách Ngôn hành lục, dân gian nhắc tài Hàn Phạm bằng câu ca :

Quân ta đã có cụ Hàn,

Giặc Tây nghe tiếng, tim gan lạnh liền.

Quân ta cụ Phạm kém chi !

Giặc Tây vỡ mật, cần gì ra tay ?

(Quân trung hữu nhất Hàn, Tây tặc văn chi tâm đảm hàn; Quân trung hữu nhất Phạm, Tây tặc văn chi Kinh phá đảm). Tây tặc ở đây là nước Tây Hạ hùng cứ vùng Nội mông và một phần tỉnh Cam túc trong giai đoạn 990-1227, 9 đời vua, khiến nhà Tống đối phó chật vật dai dẳng. Sau bị Mông Cổ diệt.

141. Trinh cán : chỉ người có tài dựng nước, giữ nước. Muốn xây tường, người xưa trồng hai cột ở hai đầu. Cột đó tên là trinh, tiếp theo là đóng cọc nhỏ hai bên. Cọc đó là cán. Xong đổ đất vào trong, nện chặt, tháo trinh cán ra.

142. Vấy bụi : kiểu nói khiêm nhường: làm rầy tai vua.

143. Lủng củng : nguyên văn ‘’trở ngư’’răng khấp khểnh lòi xổ) .

144. Hòa mãi : người mua đưa tiền trước, người bán giao hàng sau. Ở đây có nghĩa là ứng trước tiền cho thợ rừng.

145. Khâm phái : nhiệm vụ giai đoạn, nhỏ hơn chức Khâm sai.

Bà Đồ, Tôn Mạnh ( ?) có thể là lãnh tụ khởi nghĩa chống Pháp hồi ấy của Cao miên.